Abraham Lincoln

n.a.v. J.W. Schulte Nordholt, Abraham Lincoln, Arnhem 1959

Een nieuw begin
Tijdsbeeld
In 1809, het jaar dat Lincoln geboren werd, woonden er in Amerika (na de aankoop van het Louisana-territorum, maar dat gebied was nog zo goed als ontgonnen) 7 miljoen mensen. De Founding Fathers, of ze nu uit het Noorden of Zuiden kwamen, wisten heel goed wat voor groot kwaad de slavernij was. Maar ze dachten dat de slavernij wel zou verdwijnen in die steeds redelijker en menselijker wereld waarin zij meenden te leven. Jefferson kan terecht de ‘apostel der gelijkheid’ genoemd worden. Niet dat alle mensen volgens hem gelijk waren, maar wel dat ze gelijke kansen moesten krijgen. Jefferson liet zich overigens overtuigen dat negers geen mindere mogelijkheden hadden, zoals hij eerst dacht.

Geboorte en ouders
De geboorte van grote mannen blijft onopgemerkt. Lincoln werd geboren in Hodgenville, Kentucky op 12 februari 1809. We weten tegenwoordig heel veel van zijn familie, veel meer dan Lincoln zelf ooit geweten heeft! Zijn voorouders kwamen in 1637 vanuit Engeland naar Amerika en trokken voort door de staten Massachusetts, New Jersey, Pennsylvania, Virginia en Kentucky. Later is Lincoln verhuisd naar Indiana en daarna naar Illinois. Zijn vader was patroller: hij patrouilleerde om gevluchtte slaven te vangen. Zijn vader was maar een armzalige nietsnut. Hij was een pionier als zovelen, levend in een harde wildernis, bewegelijk zoals zovelen, net als de meesten nimmer tot welvaart gekomen. Rondom Lincolns moeder is een hele religie gebouwd, wat raakvlakken heeft met de Maria-verering. Het scheelde weinig of haar kind was regelrecht door God aangekondigd, geboren in een blokhut, zoon van een timmerman, wat wil je nog meer! Zijn moeder stierf toen hij 9 jaar oud was. Sommigen denken dat de melancholie, zozeer verankerd in Lincolns wezen, haar oorsprong heeft in de vroege dood van zijn moeder. Opvallend feit is dat precies op dezelfde dag als Lincoln ook Charles Darwin geboren is. Toen Lincoln 7 jaar oud was, besloot zijn vader naar Indiana te gaan. De ontberingen, die tijdens de reis doorstaan moesten worden, kunnen wij ons niet meer voorstellen.

Boeken, Bunyan en de Bijbel
Lincoln las vlijtig; elk boek dat hij te pakken kon krijgen. Niet, zoals de romantische plaatjes willen, ’s avonds bij het haardvuur op de grond uitgestrekt. Hij las namelijk niet als het donker was, want hij ging vroeg naar bed en stond vroeg op en dán las hij. Één van de boeken die hij las was de Pelgrimsreis van Bunyan, ja hij verslond die. Daarnaast las hij dagelijks uit zijn Bijbel. Zijn voortdurende gebruik van bijbelse citaten in zijn redevoeringen later duiden erop dat hij goed vertrouwd was met de Bijbel. Lincolns eerste gedicht luidde:

Abraham Lincoln
his hand and pen,
He will be good
but God knows when

Hard werken en meer van de wereld zien
Maar Lincolns leven was hard werken, want dat was bittere noodzaak. Een tijdlang werkte hij bij een veerdienst over de Ohio-rivier. In 1828 maakte hij een reis naar New Orleans, waar een nieuwe wereld voor hem opende. Hij zou bij het zien van een slavenmarkt daar gezegd hebben: ‘If ever I get a chance to hit that thing, I’ll hit it hard.’ Lincoln wilde op eigen benen staan, en daarom vestigde hij zich in juli 1831 in één van die talloze nederzettingen van de pioniers, die een onbekende toekomst tegemoet gingen, uit konden groeien tot grote steden, zoals het dorpje Chicago, of onder konden gaan en verlaten worden, omdat de ligging toch niet gunstig bleek. Het plaatsje waar Lincoln ging wonen heette New Salem.

Honest Abe
Een kerk was hier niet, ‘maar zo nu en dan kwamen opgewonden predikers om de mensen op te zwepen tot extase, want religie in het wilde Westen was allereerst emotie.’ Lincoln had veel succes in zijn omgang met andere mensen, maar er kwam weinig terecht van zijn persoonlijke zaken: hij ondernam het ene beroep na het andere. Hij kreeg de bijnaam ‘Hones Abe,’ zo eerlijk was hij. Toen hij namelijk met iemand een winkel opzette, en zijn medebaas zich bedronk en de winkel met een grote schuld achterliet, betaalde Lincoln alles af tot de laatste cent; hier was hij 12 jaar mee bezig!

Man van de gemeenschap
Lincoln werd een man van de gemeenschap. Hij was nu volgroeid tot een lange, magere man, altijd slordig gekleed, altijd eenvoudig en vriendelijk, gesteld op gezelschap, waaraan hij zijn verhalen kwijt kon, en met wie hij kon debatteren, het liefst over politiek. Hij had zich aangesloten bij de Whig-partij, en bewonderde haar leider Henry Clay zeer.

De politiek in
Zijn politieke carrière begon in 1834. Hij werd gekozen tot lid van de Wetgevende Vergadering van de staat Illinois. Zo kocht hij een nieuwe pak en reisde naar de hoofdstad van de stad. Het was een wereld naar zijn hart, al die pratende en debatterende mannen. Bij de Democraten ontmoette hij een man, vier jaar jonger en meer dan een hoofd kleiner: Stephen Arnold Douglas. Dit zou zijn grote tegenspeler worden. Politiek was in de staat Illinois een zaak van locale financiën, spoorwegen en andere verbindingen. Omdat de negen volksvertegenwoordigers uit Sangamon County, waar New Salem onder viel, gemiddeld meer dan 1,80 meter lang waren, kregen ze de bijnaam de ‘Long Nine’. In 1837 werd de hoofdstad verplaatst van Vandalia naar Springfield. Het spel van de politiek met alle omzichtigheden, manoeuvres en mogelijkheden bekoorde hem buitengewoon. Over de grote politiek werd nog weinig gepraat. Lincoln vond de instelling van de slavernij gegrond op onrecht en kwade politiek, maar de abolitionisten deden meer kwaad dan goed in zijn ogen.

Rechten-studie
Lincoln besloot om rechten te gaan studeren en een loopbaan in de advocatuur te beproeven. Zo verhuisde hij in 1837 van New Salem naar Springfield; hij was nu 28 jaar. In 1840 vertrokken trouwens de laatste bewoners uit New Salem en het dorpje bestond niet meer. Lincoln werd in New Salem trouwens ook verliefd op een meisje, Ann Rutledge, maar zij werd ziek en stierf in 1835. Lincoln was ziek van verdriet, bijna waanzinnig zwierf hij rond in de wouden. ‘Ik kan het niet verdragen dat zij daar buiten ligt, helemaal alleen…de regen en de storm mogen niet op haar graf neerslaan,’ zou hij gezegd hebben. Niet de dood van zijn moeder, maar van Ann zou de oorzaak zijn van de vreselijke melancholie, waaraan hij een leven lang bleef lijden.

Burger van Springfield
Het leven daar
Iemand zei: ‘De klank van zijn stem was zo melancholiek dat ik sympathie voor hem kreeg.’ Lincoln vertelt dat er in Springfield ooit een rondreizend prediker kwam die lezingen gaf over de wederkomst van Christus. Er kwamen ook beroemde sprekers als Daniel Webster en Henry Ward Beecher. Reizende dierentuinen deden de stad ook aan ‘tot vermaak en lering aangaande al de wonderwerken van het Opperwezen.’ Ook al groeide Chicago explosief, Springfield bleef de hoofdstad van Illinois, tot op de dag van vandaag.

Huwelijk
Hier in Springfield ontmoette Lincoln zijn latere vrouw, Mary Todd. Klein was ze, misschien een beetje gezet, levendig en intelligent, hartelijk van aard, maar onevenwichtig in de felheid van haar emoties. Hoe tussen de arme en lelijke lange advocaat en haar tot liefde is gekomen, daar is weinig over bekend. Lincoln twijfelde of hij wel moest trouwen, en vroeg daarom aan een pas getrouwde vriend: ‘Ben je nu, zowel naar je gevoel als je objectieve oordeel, blij dat je zo getrouwd bent als ju nu bent?’ Lincoln en zijn vrouw kregen 4 kinderen, Robert Todd (1843), Edward Baker (1846), William Wallace (1850) en Thomas (Tad, 1953). Twee kinderen stierven vóór hun vader. Dit gaf veel verdriet. Het is daarom dat Mary aan het einde van haar leven in een toestand van geestelijke verwarring is geraakt en krankzinnig is gestorven.

Kort, zakelijk en scherp
Lincoln was geweldig slordig en nonchalant, maar uiterst exact in de zaken waar het om ging, lerend kort en zakelijk en scherp onder woorden te brengen, wat de kern van de zaak was. Het werd een eigenschap die hem van het grootste voordeel zou zijn. Lincoln had de gewoonte belangrijke papieren te bewaren in zijn hoge hoed. Het enige wat hij met hartstocht las waren kranten. Wat mensen in Lincoln bewonderden was zijn primitieve eerlijkheid, zijn zachtmoedigheid en groot geduld.

Advocaat
Lincoln werd dus advocaat en reisde als zodanig van dorp naar dorp, het zogenaamde ‘circuit-riding’; meestal hield men zitting in de plaatselijke herberg en na een dag of wat vertrok de complete rechtbank weer. Lincoln bepleitte eens een zaak voor een slavenhouder. Edwin M. Stanton, waar Lincoln later nog mee in aanraking kwam, noemde Lincoln een langarmige aap en een giraffe uit de wildernis. Dat Lincoln hem later zou benoemen tot minister van oorlog, is een bewijs ervoor dat hij geen persoonlijke geraaktheid of wrok kende, en dat was één van zijn schoonste en trouwens ook nuttigste eigenschappen in de moeilijke jaren die zouden komen.

De grote en de kleine politiek
Henry Clay
‘Henry Clay, my beau ideal of a statesman, the man for whom I fought all my humble life,’ zei Lincoln. Deze Clay was slavenhouder uit Kentucky, wist steeds weer een compromis te bewerkstelligen in het Congres, om zo de Unie te redden. Hij was een omstreden figuur. Omdat hij een minnaar was van drank en vermaak, verloor hij veel sympathie. Hij was driemaal kandidaat voor het presidentschap maar slaagde er steeds niet in de hoogste post te bemachtigen. Lincoln prees zijn compromis-politiek; dat was immers democratie: dat vrije mensen het met elkaar eens konden worden, door elkaar toe te geven, elkaar te verdragen? Al dronk Lincoln zelf niet en speelde hij niet en rookte hij niet, toch was Clay zijn grote voorbeeld.

Lid van het Congres
Zo werd Lincoln als Whig in 1846 lid van het Congres in Washington. Zijn Democratische tegenstander bij deze verkiezingen was de vermaarde rondreizende Methodistenpredikant Peter Cartwright, en over deze strijd zijn mooi anekdotes bekend. Één daarvan: Lincoln bezocht eens een religieuze meeting van Cartwright, waar deze vroeg of allen die hun hart aan God wilden geven en naar de hemel gaan, op wilden staan. Daarna: wie niet naar de hel willen. Lincoln bleef als enige zitten. Cartwright vroeg hem waar hij dan van plan was heen te gaan. Lincoln zei: ‘Naar het Congres in Washington.’ Cartwright probeerde Lincoln te verslaan door te beweren dat hij maar een Deïst was, en dat hij zo gesteld was op dronkaards (Lincoln had namelijk ooit eens in een lezing voor de drankbestrijdingsvereniging gezegd dat dronkaards in het algemeen zulke aardige mensen zijn).

De slavernijkwestie
Slavernij in Kentucky was heilig vergeleken met het diepe Zuiden. Het was dus slavernij in haar mildste vorm. De oorlog met Mexico vond Lincoln niets dan een provocatie. Texas en een groot deel van Mexico werd geannexeerd en werd een enorm groot nieuw gebied voor de slavernij. Want aan het systeem van de slavernij was expansie inherent. Politiek gezien was deze houding van Lincoln onhandig, maar hij trok zich daar weinig van aan. Wat Lincoln zo gauw mogelijk wilde, was afschaffing van de slavernij in het District van Columbia, de hoofdstad dus. Hij was er diep door geraakt dat zo vlak bij de zetel van de in zijn ogen meest democratische regering ter wereld slaven ‘werden verzameld, tijdelijk vastgehouden, en ten slotte naar de markten in het Zuiden gedreven, net als troepen paarden.’

De oorlog met Mexico als provocatie
De oorlog met Mexico had het probleem van de slavernij moeilijker gemaakt dan ooit tevoren. Daarnaast begon in 1848 de Gold Rush naar California, wat het allemaal nog moeilijker maakte. Zo kwam in 1850 de grote botsing. Henry Clay bracht opnieuw een compromis tot stand. California zou een vrije staat worden, maar de wet om ontvluchte slaven uit het Noorden terug te brengen naar het Zuiden zou door scherpe, nieuwe bepalingen stringenter worden dan ooit. Maar zowel het Zuiden als het Noorden was hier ontevreden over. De abolitionisten groeiden snel. Uncle Tom’s Cabin kwam uit. En dan zien we ook nog dat rond 1850 een hele generatie vooraanstaande mannen van het toneel verdwijnen en plaats maken voor onervaren volksvertegenwoordigers.

Geboorte Republikeinse partij
Een economisch bezwaar tegen slavernij was: de grond in het Westen moest vrij blijven voor de kleine ‘settlers’ die er binnen trokken. In 1854 kwam Douglas met het idee: laat de nieuwgevormde staten zelf uitmaken wat ze willen: dat is immer democratie? Het leek een wonder. Amerika was gered… In Kansas brak weldra een chaos los; met brand en moord gingen beide partijen, ijlings versterkingen sturend, elkaar te lijf. Douglas had dus gefaald. Het Missouri-compromis was er met zoveel woorden in herroepen. Duizenden in het Noorden ontwaakten, sloten zich aaneen: de nieuwe Republikeinse partij werd hun toevlucht.

Lincolns worsteling met slavernij
Abraham Lincoln was ook ontwaakt. Douglas’ ideeën hadden hem wakker geschud. Maar Lincoln was gematigd: de Zuiderlingen zijn er niet alleen de schuld van, dat zijn wij samen, zo zei Lincoln, en we moeten begrip voor onze Zuidelijke broeders hebben. Slavernij moet met voorzichtigheid en langzamerhand minder worden, maar móét minder worden. Slavernij is gegrondvest op de zelfzucht van de menselijke natuur. Slavernij moeten we niet zien als een moreel recht, maar als een noodzaak. Vrijheid is het ideaal. Lincoln was dus een man met diepe morele principes, maar voorzichtig en praktisch in de uitwerking. ‘Het probleem is me te machtig. Moge God in Zijn barmhartigheid een oplossing geven.’

Somber, maar goede voortekenen
Lincoln zag de toestand somber in, hij was van aard trouwens niet zo optimistisch. ‘Ik ben tegen de uitbreiding van de slavernij, omdat mijn oordeel en gevoelens mij daartoe dwingen.’ Bij de presidentsverkiezingen van 1856 kregen de Republikeinen maar liefst 1,34 miljoen stemmen; zo sterk was de partij nu dus al (tegenover de Democraten met 1,83 miljoen).

De zaak Dred Scott en het ongelijk van Douglas
De zaak Dred Scott kwam snel na de inauguratie van Buchanan. Dit bracht het land in beroering. Het Missouri-compromis was als ongrondwettelijk verworpen, het Congres zou geen bevoegdheden hebben om slavernij te weren in de territoria. Negers zouden geen rechten hebben. Hetzelfde jaar werd door de regering de Zuidelijke pro-slavernij groep in Kansas erkend als staatsregering. Wat Douglas beweerd had, dat men heus niet bang hoefde te zijn voor opdringen van de slavernij in de territoria, omdat de vrije mannen die wel weren zouden, bleek nu in de praktijk onjuist. Douglas kreeg een groot conflict met Buchanan en zo kwam ook een breuk binnen de Democratische partij (een Noordelijke en Zuidelijke vleugel).

Alle mensen
Lincoln noemde de Dred Scott-beslissing regelrecht in tegenspraak met de Onafhankelijkheidsverklaring, waarin staat dat alle mensen gelijk waren. Volgens Lincoln werden daar toch echt álle mensen bedoeld. Lincoln zou de grote tegenspeler van Douglas worden toen in het jaar 1858 de termijn van Douglas’ senatorschap afliep.

Een redenaar wordt beroemd
Douglas
‘Ik zal de handen vol hebben. Hij is de sterke man van zijn partij; geestig, en klaar met alle feiten en gegevens; en de beste politieke spreker in het Westen, met zijn snaakse manieren en droge grappen,’ aldus Douglas. Maar hij dacht dat Lincoln kwetsbaar zou zijn vanwege zijn rede over het verdeelde huis, waarmee hij immers de Unie ondergraven had.

A House Divided
Lincoln had deze rede gehouden op de avond dat de Republikeinse Conventie in Springfield Lincoln als kandidaat had gekozen (16 juni 1858). Lincoln zei onder andere: ‘Naar mijn mening, zal ze niet ophouden (namelijk de tegenstelling tussen Noord en Zuid), voor een crisis is bereikt en doorstaan. Een huis tegen zichzelf verdeeld kan niet blijven staan. Ik geloof dat deze regeringsvorm zo niet kan blijven, voorgoed half slaaf en half vrij. Ik verwacht dat de Unie ontbonden zal worden; ik verwacht niet dat het huis zal vallen; maar ik verwacht dat het zal ophouden verdeeld te zijn.’

Debatten
De verkiezingsstrijd was ongewoon fel. Lincoln en Douglas hielden een aantal openbare debatten. De ene keer begon Douglas een uur, antwoordde Lincoln anderhalf uur, en sprak Douglas een slotwoord van een half uur, de volgende keer werd dat omgekeerd gedaan. Er kwamen duizenden mensen bijeen, overal vandaan; het was een groot volksvermaak, grote muziekkorpsen waren er, de kandidaten werden op de schouders rondgedragen. Er waren veel vlaggen en spandoeken. Lincoln stak boven iedereen uit met zijn lengte. De debatten tussen Lincoln en Douglas zijn in de Amerikaanse geschiedenis terecht zeer beroemd geworden als een briljant spel van woorden en voorspel van zo grote en bittere gebeurtenissen. Het merkwaardige is dat geen van beide mannen het opnam voor de slavernij.

Omschrijving van Lincoln en Douglas
‘Zijn magere, onhandige gestalte was gekleed in een stijve zwarte geklede jas met te korte mauwen; zijn zwarte broek liet trouwens ook ruimschoots zijn grote voeten zien (…) Zijn stem was niet mooi, iets te hoog van toon, en sloeg gauw om in een trillend gepiep (…) Zijn gebaren waren onhandig (…) Nu en dan (…) boog hij zijn knieën en lichaam plotseling met een ruk naar beneden, en schoot dan opeens weer omhoog met zo’n geweld dat hij op de punten van zijn tenen kwam te staan en nog langer leek dan hij werkelijk was.’ Douglas leek bij Lincoln een dwerg: hij was kort van statuur, markante vierkante schouders, brede borst, massief hoofd en sterke nek.

Verlies Lincoln, winst Republikeinen
De verkiezing werd begin november een groot succes voor de Republikeinen. Ze kregen in vele staten de meerderheid. Maar Lincoln, hoewel hij enkele stemmen meer had dan Douglas, verloor de strijd, door de niet evenredige districtsverdeling in Illinois. Zo richtte Lincoln zijn ogen op het jaar 1864; dan zou Douglas zijn senatorschap weer moeten verdedigen. Maar enkelen polsten hem voor het presidentschap. Lincoln zei daarop: ‘Ik moet in oprechtheid zeggen, dat ik niet denk dat ik geschikt ben voor het presidentschap.’ Ondertussen spitsten de tegenstellingen zich toe. Het najaar van 1859 zag de fanatieke poging van de zonderlinge calvinist John Brown om op eigen houtje de slaven te bevrijden. Lincoln keurde de daad af, maar niet in scherpe bewoordingen. Het lied ‘John Brown’s Body’ is zeer bekend geworden:

John Brown’s body lies a-mouldering in the grave,
John Brown’s body lies a-mouldering in the grave,
John Brown’s body lies a-mouldering in the grave,
But his soul goes marching on.

(refrein)
Glory, glory, hallelujah,
Glory, glory, hallelujah,
Glory, glory, hallelujah,
His soul goes marching on.

De president en zijn kabinet
De conventies
Misschien is het democratische systeem nergens ter wereld tot zo schilderachtige uitingen gekomen als op de conventies die de Amerikaanse partijen houden voor de presidentsverkiezingen. De Republikeinse conventie van mei 1860 had het snel groeiende Chicago uitgekozen. Deze stad was immers het symbool van de groeikracht van Amerika. Het was bovendien het centrum van hete gehele Westen, met al 15 verschillende spoorlijnen alle kanten uit. Een stad met een bruisend leven. Speciaal voor de conventie werd een hotel afgebroken en een enorm hout gebouw neergezet waar 10.000 mensen inpasten.

Lincoln genomineerd
Iedereen gaf Seward uit New York de meeste kans. Hij was beroemder dan Lincoln. De kandidaten zelf bezochten de conventie trouwens niet, zo was de gewoonte. Men manoeuvreerde voorzichtig op de conventie, want de talrijke Duitse stemmen waren heel belangrijk. Lincoln had in Chicago een aantal mannen die alles op alles zetten om hem te laten winnen. Dit betekende: andere delegaties overhalen om op hem te gaan stemmen. Het moet een onbegrijpelijke vertoning zijn geweest: het luide juichen, het hun-kelen-hees-schreeuwen van de getrouwen, het krankzinnige, schelle en wilde geroep, het afgrijselijke geschreeuw, het stampen. Kortom: onder ontzaglijke spanning hadden de stemmingen plaats. Lincoln bleek de meeste mannen achter zich te hebben. De mannen van Lincoln stuurden hem een telegram met de boodschap: ‘We did it. Glory to God.’ Dat Lincoln kandidaat was geworden, was wel onverwacht, maar zeker niet was hij een toevallig naar voren geschoven man. Als vice-president werd naar voren geschoven Hannibal Hamlin. De Democratische conventie was een wanvertoning; het Zuiden en het Noorden stelden op aparte bijeenkomsten hun eigen kandidaat. Dit lied werd heel populair:

Hurrah for the choice of the nation,
Our chieftain so brave and so true
We’ll go for the great reformation,
For Lincoln and Liberty, too!
We’ll go for the son of Kentucky
The hero of Hoosierdom through,
The pride of the “Suckers” so lucky,
For Lincoln and Liberty, too!

Tot president verkozen
Lincoln werd op 6 november 1860 gekozen tot president. Hij kreeg dan wel een miljoen minder stemmen dan zijn drie tegenstanders samen, hij kreeg geen enkele stem in tien van de Zuidelijke staten en maar een paar in Virginia, maar door de verdeeldheid van de Democraten won hij! Lincoln kreeg 1,87 miljoen stemmen, tegenover Douglas 1,38. Door de kleine meerderheid die Lincoln in de meeste Noordelijke staten had, won hij gemakkelijk in het college van kiesmannen. Hij kreeg 173 kiesmannen. Terwijl de stad feest vierde, was Lincoln om 2 uur ’s nachts naar huis gegaan ‘maar niet om veel slaap te krijgen, want ik voelde als nooit tevoren de verantwoordelijkheid die op mij drukte. Ik begon meteen te bedenken dat ik hulp nodig had, anderen om de last met mij te dragen. Dat was op woensdagmorgen en voor de zon onderging had ik mijn kabinet in elkaar gezet.’

Vier maanden machteloos toezien
Lincoln moest nu tot 4 maart wachten, de datum van zijn ambtsaanvaarding, en moest nu machteloos toezien hoe de gebeurtenissen hun loop namen. In die vier lange maanden van wachten gebeurde het haast onherstelbare. De Confederate States of America, CSA, een nieuwe combinatie van drie letters die de USA op zij moesten streven, ontstond. Juichend en onbezonnen stortten de Zuiderlingen zich in hun grote avontuur. ‘Nooit heeft er enig deel van de aarde zo’n kans gehad om voorspoedig en rijk te worden als het Zuiden, wanneer het zich afscheidt van de nachtmerrie van de Unie (…) Verzet tegen Lincoln is gehoorzaamheid aan God.’ De enkele waarschuwende stemmen waren tevergeefs. Zulke stemmen werden volkomen overstemd door het lawaai van de fanatici. Is dit niet de tragedie van het Zuiden, dat de schreeuwers en radicalen, de heethoofden, hun zin kregen, hoe gematigd de meerderheid misschien ook was?

Verward, verbijsterd, tragisch
Het Noorden reageerde aanvankelijk verward en verbijsterd. Er was zelfs al een generaal die een plan klaar had liggen om de Unie te verdelen in 4 confederaties; hij wees de hoofdsteden al aan, want men moest nu maar berusten, meende hij. Tragische tonelen vonden plaats, zoals in het gezin van de oude senator Crittenden uit grensstaat Kentucky: een zoon sloot zich aan bij het Noorden, een ander bij het Zuiden; ze zouden tegen elkaar moeten vechten! De houding van president Buchanan in de hele crisis was zeer omstreden.

Een gewone man
Baantjesjagers overstroomden ondertussen Lincolns huis. Hij had intussen wel wat belangrijkers aan het hoofd. Een compromis, zoals werd bekokstoofd, wees hij met nadruk af! Maar over de toekomst was hij waarschijnlijk te optimistisch. Hij hoopte dat het volk geen oorlog zou willen en de ambtenaren hun baantjes niet kwijt zouden willen raken. Zijn houding van rust en zwijgzaamheid maakte diepe indruk. Een krant noemde hem ‘sluw als een vos en gewiekst als een wezel. Gescherpt door de juridische praktijk en leven in het Westen, houdt hij iedereen voor de gek, maar wordt door niemand voor de gek gehouden; Mr. Lincoln belooft niets, maar luistert alleen maar.’ Mensen die hem bezochten zeiden: ‘Hij praatte, vertelde grapjes, lachte om zijn eigen geestigheid en de humor van anderen, en zorgde er op de een of andere manier voor dat er een paar uur vrolijk voorbijgingen. Men kwam onder de indruk van deze merkwaardige man uit Springfield, juist omdat hij zo gewoon was.’ Iemand schreef: ‘Wie zal zeggen of de roem van Lincoln nog niet eens die van Washington zal evenaren.’ Dit is inderdaad gebeurd!

Hulp van God
Bij zijn afscheid van Sprinfield zei Lincoln: ‘Zonder de bijstand van dat Goddelijke Wezen dat hem (=George Washington) altijd bijstond, kan ik niet slagen. Met die bijstand kan ik niet falen. Laten wij, vertrouwend op Hem, die met mij mee kan gaan en bij u kan blijven, en overal ten beste kan zijn, vol vrijmoedigheid hopen dat alles toch nog goed komt.’ Bij dit afscheid ‘ging zijn eigen borst op en neer van emotie en hij kon nauwelijks zijn gevoelens genoeg bedwingen om te beginnen.’ Lincoln zei vlak voor vertrek: ‘Als ik in leven blijf, kom ik terug en dan gaan we gewoon weer aan het werk alsof er nooit iets gebeurd was.’

Naar Washington
De reis (per trein) naar de hoofdstad was lang en vermoeiend; in alle steden werden de reizigers opgewacht door grote menigten. Telkens weer zei hij dat het Noorden zachtmoedig, maar vastbesloten moest zijn. Hij probeerde het conflict te bagatelliseren. ‘De regering zal geen geweld gebruiken, tenzij er geweld tegen haar gebruikt wordt.’ Zo kwam Lincoln aan in Washington, een mooie stad, zestig jaar eerder aangelegd volgens ideale plannen, maar in een vochtig en warm klimaat; met brede en lange lanen, die uitzicht gaven op de monumentale centra van de stad: het Capitool (waarvan de witte, geweldige koepel later pas gereed kwam) en het Witte Huis (nog maar op halve hoogte).

Douglas’ hulp
Een beroemd verhaal wil dat toen Lincoln zijn inaugurele rede hield hij niet wist waar hij zo gauw zijn hoed en stok moest laten, Douglas deze van hem aanpakte en gedurende de plechtigheid vasthield. Een mooie stukje symboliek! Anderen zaten tijdens de ceremonie in voortdurende spanning of er geen schoten zouden klinken. Alleen een kijker die uit een boom viel onderbrak het betoog van Lincoln. De hele rede was een pleidooi, een hartstochtelijke bede tot het Zuiden om de Unie niet te ontbinden. Zo wilde hij in een 13e amendement de aanwezigheid van de slavernij in het Zuiden onherroepelijk maken (later zou het 13e amendement iets heel anders inhouden!). Lincoln wilde niet aanvaarden dat een staat de Unie kon verlaten. De president onthield zich van het dansen op deze dag.

Lincolns kabinet
De namen in Lincolns kabinet spreken boekdelen: er was een Salmon, een Simon, een Gideon, een Caleb: een waarlijk bijbelse slagorde. En dan nog vader Abraham. Hier volgen de belangrijkste ministers: secretary of state (minister van buitenlandse zaken) werd William Henry Seward. Hij werd daarmee de tweede man in de regering. Het werd een voortreffelijke samenwerking. Beiden hadden in deze plechtige tijd een relativerende ironie en daarin verstonden ze elkaar. Er is nog een mooie anekdote van: Lincoln reed eens in een open rijtuig toen zijn koetsier geweldig begon te vloeken tegen zijn onwillige muilezels. ‘Zeg eens vriend,’ vroeg Lincoln, ‘ben jij Episcopaals?’ De man, zeer verbaasd, keek om en antwoordde: ‘Nee, meneer de president, ik ben Methodist.’ ‘Ja,’ zie Lincoln, ‘ik dacht dat je Episcopaals moest zijn, want je vloekt net als minister Sewald, die daar ouderling is.’ Minister van financiën werd Salmon Portland Chase; hij was een man met een streng-dogmatisch geloof; vanuit zijn godsdienst beleed hij ook zijn politieke geloof: ‘Weg met de slavernij!’ Minister van justitie werd Edward Bates; hij had 17 kinderen en hield een uitvoerig dagboek bij. Minister van oorlog werd Simon Cameron; hij was de slechtste keuze van het kabinet.

De oorlog breekt uit
Vergelijking met Roosevelt in 1941
Met Fort Sumter begon de oorlog (12 april 1861). Het Zuiden was een dictatuur, maar niet van een persoon maar van een groep. De ene Noorderling geloofde in verzoening, als men maar toegaf (zoals Chamberlain in 1939), de andere dacht dat het Zuiden toch een oorlog wilde, dus dan beter maar direct beginnen (zoals Churchill). De vergelijking dringt zich op met de Tweede Wereldoorlog. Ook Lincoln en Roosevelt: tweemaal was er een president van Amerika die vreesde dat de zaak waarvoor hij stond, in 1861 de vrije Unie, in 1941 de vrij westelijke wereld, wel niet zonder oorlog te redden zou zijn. Lincoln en Roosevelt waren de mening van het volk al ver vooruit. Beide waren mensen van de vrede, maar werden leiders in een grote oorlog, en beide overwinnaars. Beide stierven ook op de drempel van het beloofde land.

Zuidelijke romantiek
Sommigen zeiden dat de populaire boeken over het romantische Zuiden de oorzaak was voor de Burgeroorlog: de Zuiderlingen begonnen te geloven dat ze superieur en een beter ras waren, edelen naar bloed en geest. Stephen Douglas hield talloze speeches en stelde daarin dat er geen neutralen konden zijn; alleen patriotten of verraders. Hij stond aan de kant van de Unie. In juni 1861 stierf hij in de armen van zijn vrouw.

Opwinding, verdeeldheid en voorzichtigheid
‘Nog nooit eerder heb ik zo’n opwinding meegemaakt (…) Nooit was een volk sterker verenigd en meer vastbesloten.’ Het Zuiden was al voor de oorlog een land waar geweld en militarisme populair waren. Op Lincoln concentreerde zich de haat van de Zuiderlingen. De enkele waarschuwende stemmen verdronken in de zee van opwinding en oorlogszuchtigheid. Unionisten van weleer draaiden geheel om. De familie van Lincolns vrouw was verdeeld: haar oudste broer koos voor het Noorden, haar jongste broer voor het Zuiden, terwijl haar drie half-broers en drie zwagers alle in de Zuidelijke legers gingen dienen. Voor Lincoln waren de grensstaten van beslissend belang. Juist hierom liet hij de kwestie van de slavernij rusten. Afschaffing zou immers deze staten direct in de armen van het Zuiden hebben gedreven. Door zijn vastheid en diplomatie tegelijk hield Lincoln de grensstaten, en dat zou inderdaad een doorslaggevend voordeel blijken.

Confederatie gedoemd te mislukken
In getallen was er een duidelijk overwicht van het Noorden. Daar stond tegenover dat de beste officieren zich voor het Zuiden verklaarden. En beide partijen rekenden op de hulp van God. De rechten van de staten, waarop het Zuiden zich zo met klem had beroepen, zouden een werkelijke eenheid onmogelijk maken en datzelfde Zuiden doen ondergaan in twisten tussen de staten onderling. Jefferson Davis, president van de Confederatie, kwam evenals Lincoln uit Kentucky, was een zeer humaan meester voor zijn slaven. Hij was uiterst kil, om te bevriezen zo koud. Zijn redevoeringen waren logisch en saai, visie en humor ontbrak hem. Dat iemand het met hem oneens kon zijn, begreep hij nooit. De gouverneurs van Georgia en North Carolina wilden helemaal niet meer naar hem luisteren en negeerden zijn bevelen. Steeds eenzamer kwam hij te staan.

Bittere jaren zouden komen
Bittere jaren stonden voor de boeg, en Lincoln wist het beter dan de optimisten om hem heen. ‘Laten wij zo, nu wij onze koers hebben uitgezet, zonder arglist en met zuivere bedoelingen, ons vertrouwen in God vernieuwen en voorwaarts gaan zonder vrees en mannelijk van hart.’

Jaren van tegenspoed
Slecht voorbereid
Zelden zal een leger zo weinig voorbereid zijn geweest voor een oorlog als het leger van de Verenigde Staten. Er waren niet genoeg wapens, er bestond geen topografische dienst, de kaarten moesten de generaals in een boekhandel kopen! Het oproepen van de troepen was bovendien een chaos en materiaal om ze uit te rusten was er nauwelijks. Daar kwam nog bovenop dat de dekens te dun waren, de schoenen niet goed waren en het voedsel vaak bedorven was.

Tactiek
Het idee om het Zuiden snel te verslaan was: de Mississippi-rivier in handen krijgen, tegelijk het Zuiden van de zee afsluiten door een blokkade; in een dergelijke greep zouden de Zuidelijke leiders zich vanzelf overgeven. Nu moest alleen nog een geschikte generaal gevonden worden. Maar juist dat was een groot probleem. Tenslotte heeft Lincoln drie jaar moeten zoeken voordat hij in de persoon van Ulysses S. Grant een geschikte man vond. Dit is een hoofdzaak van de lange duur van de oorlog.

Profetische woorden
Zoals in elke oorlog snelde de techniek vooruit. Zo werden de vreemdste experimenten verricht met raketten en duikboten. Een generaal merkte op ‘dat de verbetering in het oorlogsmateriaal zo groot was dat de volken geen oorlog konden maken, zo verschrikkelijk zou de vernietiging van menselijk leven worden’!

Geen persoonlijke wrok
Lincolns generaals waren zo slecht, dat hij in militair beleid niet de mindere was. Pas toen Grant het opperbevel overnam, kon Lincoln gerust alles aan hem overlaten. Lincoln benoemde Edwin M. Stanton tot minister van oorlog, hetgeen een grote verrassing was, omdat deze man een vijand was van Lincoln en hem had uitgemaakt voor ‘gorilla’ en ‘giraffe’. Maar Lincoln kende geen persoonlijke wrok, dat was één van de facetten waardoor hij zo groot was. Hij zocht naar de juiste man op de juiste plaats, en dat was Stanton. Stanton was een trouw lid van de Episcopale kerk en besteedde vrije uren aan een geschrift over de poëzie van de Bijbel. Merkwaardig genoeg was hij Democraat. Lincoln vertrouwde hem; zo zei hij: ‘Misschien moeten we hem behandelen zoals ze soms in het Westen genoodzaakt een Methodisten-dominee te behandelen, die ik ken. Hij raakt in zo’n staat van opwinding als hij aan het bidden is en aan het preken dat ze hem bakstenen in zijn zakken moeten stoppen om hem op de grond te houden.’

Correspondentie
Een mooie correspondentie via telegrammen tussen Lincoln en Stanton is er bekend. Lincoln: Benoem deze man tot veldprediker in het leger. Stanton: Hij is geen predikant. Lincoln: Dan is hij het nu. Stanton: Er is geen vacature. Lincoln: Benoem hem in algemene dienst. Stanton: Daar geeft de wet geen machtiging voor. Lincoln: Benoem hem dan zo maar. Stanton: Ik doe het niet.

Een generaal met verantwoordelijkheidsgevoel
Generaal McClellan had volgens een historicus ‘een Messiaans complex’. Hij zei namelijk: ‘Ik ben zeker dat God mij de kracht en wijsheid zal geven om deze grote natie te redden. Ik voel dat God een groot werk in mijn handen heeft gelegd – ik heb het niet gezocht – ik weet hoe zwak ik ben.’ Schitterend organiseerde deze man het leger, maar hij aarzelde maanden en maanden om aan te vallen. En het Noorden móést aanvallen, want het Zuiden had er genoeg aan zichzelf te verdedigen.

Regen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen
McClellans grootste fout was dat hij Lee’s troepenmacht overschatte. Aldoor was zijn houding defensief, en dat was niet de bedoeling van het Noorden. Hij bleef maar klagen, en ondertussen fopte de vijand hem, bijvoorbeeld met de ‘quaker-guns’: schijnkannonen. McClellan beklaagde zich er eens over dat hij altijd te maken had met modderige en onbegaanbare wegen door de zware regens die hem troffen, en dat Lee toch steeds maar bleef aanvallen. Lincoln zei: ‘McClellan scheen te denken, in strijd met de Schrift, dat de hemel alleen maar laat regenen over de rechtvaardigen en niet over de onrechtvaardigen.’

Verschrikte ambtenaren
McClellan schreef eens een telegram naar Lincoln met verbluffende uitlatingen waar hij voor ontslagen had moeten worden, maar de verschrikte ambtenaren op het telegraafkantoor lieten deze zinnen weg! Robert E. Lee is een heilige geworden van de Geconfedereerde Staten, en alles in deze man werkte daar toe samen. Een aristocratische gentleman uit Virginia, statig en beminnelijk, die volgens velen aan Washington deed denken. Het woord ‘plicht’ vond het het subliemste woord in de Engelse taal. Oorlog was zijn vak en daarbuiten wist hij weinig.

Niet op zondag
‘Stonewall’ Jackson werd zo genoemd na zijn veldtocht in de vallei van de Shenandoah, waar hij zijn vijanden, die hem van vier kanten wilden insluiten, om de beurt versloeg, een prestatie die hem in het hele Noorden gevreesd maakte. Hij was een vrome man, wilde op zondag niet werken, geen brieven versturen of ontvangen. Alleen als het echt moest was hij bereid op zondag te vechten. Twee boeken had hij altijd bij zich: de Bijbel en Napoleons stelregels voor de oorlog. Na in de slag bij Chancellorsville per ongeluk door eigen mannen dodelijk gewond te zijn zei hij op zijn sterfbed de ontroerende dichterlijke woorden: ‘Let us cross over the river and rest in the shade of the trees.’

Lincolns lichaamshouding
Lincoln was populair bij de soldaten. Een veldprediker beschreef Lincoln bij een bezoek aan het front: ‘Het leek alsof ieder moment de benen van de president in de war zouden raken met de poten van het paard waar hij op reed en beide zouden vallen. De arm waarmee hij de teugels hield leek met zijn vreemde hoeken op de achterpoot van een sprinkhaan – de hand naar voren – de elleboog achteruit over de staart van het dier. Het afnemen van zijn hoed voor elk regiment was ook een bron van gelach, zo gek ging dat.’

Een generaal die niet ontslagen wilde worden
Lincoln wilde ooit eens een generaal ontslaan, maar die zag de bui al aankomen en sloot zijn hoofdkwartier hermetisch voor berichten uit Washington. Een kapitein probeerde nu, vermomd als boer, onder het voorwendsel een spion te zijn, door te dringen tot de generaal – en het lukte. Zo kon hij hem Lincolns ontslagbrief persoonlijk overhandigen.

He fights
Ulysses Simspson Grant was een doodgewone man, met een baard en altijd slordige kleren. Hij was van eenvoudige herkomst, in tegenstelling tot Lee. Aan Bismarck vertelde hij jaren later: ‘De waarheid is dat ik meer een boer ben dan een soldaat. Ik heb weinig interesse in militaire zaken, ik ging nooit het leger in zonder spijt, en er nooit uit zonder plezier.’ Zijn voorletters U.S. gingen al snel staan voor Uncle Sam of Unconditional Surrender. Hoewel Grant in het begin grote verliezen leed, kon Lincoln hem niet ontslaan: ‘I can’t spare this man; he fights.’

Grants drinkgewoonten
Grant dronk veel. Bekend is het verhaal dat een groep geheelonthouders bij de president op bezoek kwamen en zich beklaagden over Grants drinkgewoonten. Lincoln zei daarop dat hij graag wilde weten welk soort whisky Grant dronk. Immers, dan kon hij de andere generaals dat merk ook sturen, misschien vechten ze dan net zo goed.

Balans 1862
De balans uit 1862 was niet somber: in het Westen was goede vooruitgang geboekt, in het Oosten was alles nog onbeslist, terwijl de grote voorraad aan mensenmateriaal de hoop gaf dat de weegschaal nog eens zou doorslaan, maar niemand wist wanneer. De zeeblokkade was effectief en op de eerste dag van het nieuwe jaar bracht Lincoln een nieuw wapen in de strijd.

De president: bevrijder
Engeland
Het Zuiden dacht dat niemand oorlog durfde te voeren tegen de katoen, want katoen is koning. Ze dachten dat Engeland leefde van hun katoen, dus wel te hulp zal komen. Maar Engeland bleek niet afhankelijk van de katoen uit Amerika. ‘Old King Cotton’s dead and buried: brave young Corn is King.’ Twee gezanten door Davis naar Engeland gestuurd op een Engels schip, werden door een Unieschip van boord gehaald en gevangengezet. Dit nam de Engelse regering natuurlijk niet en dreigde met oorlog. Amerika moest hierop inbinden. Het was een pijnlijke nederlaag, maar aan een oorlog met Engeland kon eenvoudig niet gedacht worden.

De wil van God
Zolang de grensstaten nog niet vast en heilig in handen waren, bleef Lincoln uiterst voorzichtig en hij trad op tegen generaals die eigenmachtig aan de bevrijding van slaven begonnen. De leiders van de abolitionisten konden het Lincoln soms moeilijk maken, maar hij bleef z’n eigen weg gaan. Van alle kanten werd de hevigste aandrang op hem uitgeoefend: brieven, delegaties, kranten. Een ieder beriep zich op Gods wil. Daarop zei Lincoln: ‘Ik hoop dat het niet oneerbiedig van me is om te zeggen dat, indien het aannemelijk is dat God Zijn wil aan anderen zou openbaren, over een kwestie zo met zijn taak verbonden, het verondersteld mag worden dat Hij het beter direct aan mij kan bekend maken.’

Unie boven slavenkwestie
Bekende woorden van Lincoln: ‘Mijn hoogste doel is de Unie te redden, en niet de slavernij te bewaren of te vernietigen. Als ik de Unie kon redden, zonder één slaaf te bevrijden, dan zou ik het doen – als ik haar kon redden door alle slaven te bevrijden, dan zou ik het doen – en als ik het kon doen door sommigen te bevrijden en anderen niet, dan zou ik ook dat doen.’

Emancipatie-politiek
Lincoln vond zijn eigen koers, voorzichtig en langzaam, maar met grote zekerheid tenslotte. Een tijdlang speelde hij met de gedachte van kolonisatie, maar dat moest hij laten varen. ‘Uw ras lijdt zeer, velen van u, omdat ze tussen ons leven, terwijl het onze lijdt door uw aanwezigheid.’ Lincoln besloot de emancipatie-politiek te aanvaarden toen de omstandigheden zeer riskant waren. Maar dit moest wel na een overwinning gebeuren, anders leek het alsof het een laatste noodsprong was. ‘Ik deed de belofte aan mijzelf en aan mijn Schepper.’ De Emancipation Proclamation was een militaire maatregel, dus noodzakelijk, onherroepelijk en zonder toestemming van het Congres. Lincoln zei erover:

Fellow citizens, we cannot escape history. We of this Congress and this administration, will be remembered in spite of ourselves. The fiery trial through which we pass will light us down, in honor or dishonor, to the last generation. In giving freedom to the slave, we assure to the free – honorable alike in what we give, and what we preserve. We shall nobly save, or meanly lost, the last best, hope of earth. Other means may succeed; this could not fail. The way is plain, peaceful, generous, just – a way which, if followed, the world will forever applaud, and God must forever bless.

Handtekening
Verder zei hij dat hij nooit in zijn leven zekerder had geweten dat het rechtvaardig is wat hij deed. Omdat hij vele handen moest schudden alvorens het stuk te ondertekenen, was zijn arm stijf en gevoelloos geworden. Lincoln: ‘Deze handtekening is er een, die nauwkeurig onderzocht zal worden, en als ze zien dat mijn hand beefde zullen ze zeggen dat ik aarzelde. Maar goed, het moet nu toch gebeuren.’ Een paar dagen later schrijft Lincoln: ‘Niemand is er zich dieper van bewust dan ikzelf, dat zonder Zijn genade onze hoogste wijsheid maar dwaasheid is.’

De Europese opinie
De reacties in het hele land, in de hele wereld, waren geweldig. De afschaffing van de slavernij beïnvloedde de Europese publieke mening zeer gunstig. De oorlog was plotseling een duidelijke en goede zaak geworden. Lincoln zag zijn daad als logische uitwerking van de gedachten van de Onafhankelijkheidsverklaring.

De mens en zijn werk
Dagindeling
Lincolns werk begon al vroeg in de morgen, want hij sliept weinig en onregelmatig. Voor het ontbijt zat hij al in zijn werkkamer, bezig met brieven en stukken. Om acht uur was er even tijd voor een ei en een kop koffie, en dat was de hele morgenmaaltijd. Daarna verdiepte Lincoln zich weer in zijn werk, bijgestaan door zijn secretarissen. Om tien uur ontving hij bezoekers tot drie uur in de middag. Rond vier uur stond de dagelijkse rit op het programma, soms te paard, dikwijls met zijn vrouw in het rijtuig. ’s Avonds was er een enkele keer tijd om wat te lezen, of naar muziek te luisteren. De president hield van volksliederen en luisterde graag naar de marine-kapel. Hij liep regelmatig het ministerie van oorlog binnen om de laatste berichten te horen. Daar, op het bureau van Stanton, zat hij dikwijls en graag; het was maar een klein eindje vanaf het Witte Huis. Lincoln was een sterke man en was zelden ziek. Maar in de vier jaren presidentschap werd hij zichtbaar ouder, zoals men op foto’s kan zien. Eind 1863 kreeg hij een onschuldig soort pokken.

Verdriet
Ontroerende brieven schreef Lincoln naar nabestaanden van gevallen soldaten. ‘Ik kan niet laten u de troost aan te bieden die gelegen is in de dank van de Republiek voor wier behoud zij stierven. Ik bid dat onze Hemelse Vader de smart van uw verlies moge lenigen.’ In februari 1862 stierf Lincolns zoon Willie. Dit was een groot verlies. Het gelaat van Lincoln droeg de sporen van al het persoonlijke en nationale leed, dat hij moest dragen. We kennen het uiterlijk van de president tamelijk goed, de fotografie was uitgevonden.

Onhandig
‘Al was hij nog zo groot, toch leken zijn handen en voeten buiten verhouding, zo lang en lomp waren zij. Iedere beweging die hij deed was uiterst onhandig (…) Hij is zo lang dat (…) als hij opstond het onwaarschijnlijk leek, dat er ooit aan het opstaan een eind zou komen. Het is alsof hij zichzelf uit elkaar schuift als een verrekijker.’

Manier van spreken
Lincoln had een eigenaardige manier van spreken. Hij was niet een groot redenaar zoals Webster of Clay, maar een man die alleen maar precies formuleerde wat hij bedoelde, met koele nauwkeurigheid. Zijn stem was hoog en als hij begon te spreken, bijna schril, maar ver-dragend. Eenvoud was de kracht van zijn redenaarstalent, en dat was iets heel nieuws in die dagen. Hij was werkelijk een man uit het volk.

Vergankelijkheid
Hij voelde zich niet te gauw in zijn eer aangetast. De oorzaak was dat hij zo ver boven de kleine menselijke twisten verheven was. Hij was zeer gesloten en gaf niet gemakkelijk iemand zijn vertrouwen. Geen groter misvatting is er dan Lincoln te zien als een open, vrijuit sprekend man van het volk, zoals de legende van hem maakt. Benoemingen waren steevast verrassingen. Hij had geen intieme relaties, al stond hij op goede voet met de meeste mensen om zich heen. Eerzucht dreef hem, en toch, er is zelden een staatsman geweest die zoals hij overtuigd was van de vergankelijkheid van al het aardse, de ijdelheid van al het menselijk streven. Lincoln was allerminst een optimist in de eeuw van optimisme. De kleinheid en vergankelijkheid van de mens stonden hem dagelijks voor ogen. Hij geloofde steeds meer in een macht boven de mensen, die alles naar zijn eigen wil beschikte.

Grappen om te kunnen volhouden
Lincoln is populair geworden als een onuitputtelijke humorist, en toch was hij in wezen een melancholicus. ‘De melancholie droop van hem af, als je hem zag lopen.’ Velen konden niet begrijpen dat hij grapjes maakte in zo’n ernstige tijd, en leverden kritiek op hem, die zo oppervlakkig en luchthartig leek. Slechts de mensen vlak bij hem wisten hoe hij zich met zijn grappen beschermde tegen de overmatige ernst van de tijd waarin hij leefde. Lincoln was zich ook zeer bewust van de waarde van de parabel. Hij was afkerig van alles wat abstract en filosofisch was, en had een pragmatische instelling, hij dacht in beelden en gelijkenissen. Humor als bescherming en illustratie. Toen eens een vrijgezelle gezant het huwelijk van een prins aankondigde, zei Lincoln: ‘Ga heen en doe gij desgelijks!’

Lincoln las over de Nederlandse opstand
Veel las Lincoln niet, hij was geen man van boeken, had weinig boeken in bezit. Wat hij las, kende hij dikwijls uit het hoofd, zo’n goed geheugen had hij. Lincolns smaak voor literatuur was praktisch, ingesteld op het menselijke. We vinden weinig over natuurbelevenis en ontroering om pure schoonheid. Toen hij bij de Niagara-watervallen was, ontroerde het hem het meeste dat dat water ook al omlaag stortte toen Columbus Amerika ontdekte, Christus leed aan het kruis, Mozes Israël door de Rode zee leidde, ja toen ‘Adam tevoorschijn kwam uit de hand van zijn Schepper.’ De geschiedenis boeide Lincoln. Op historisch gebied las hij graag over de Nederlandse opstand, de Engelse revoluties van Cromwell en 1689, en de eigen vrijheidsoorlog. Voor hem lag daar de lijn van de geschiedenis, uitlopend op zijn eigen strijd voor vrijheid. ‘History is philosophy teaching by example’.

Lincolns geloof
Was hij godsdienstig?
Lincoln bezat een sterk gevoel van fatalisme. Hij was een man uit de wildernis, en deelde in zekere mate het bijgeloof dat zo sterk was in de geest van de pioniers. Hij was er in opgegroeid. Hij vertelde ook over dromen die hij gehad had. Lincolns gevoel voor nietigheid, zijn ontzag voor het mysterie, is zeker ook de wortel van zijn religiositeit. Geen meer omstreden punt dan dit. Was Lincoln godsdienstig? Er is een uitgebreide legendevorming, die van de president een voorbeeldig christen maakt, vroom tegen de klippen op, nimmer tot een beslissing komend zonder lange gebeden in de binnenkamer. Het is onjuist, even onjuist als de omgekeerde bewering, dat Lincoln een man was, die van het geloof niets moest hebben. Lincoln hoorde inderdaad niet bij een kerk, hij had ook, weten we, niet de gewoonte om aan de tafel te bidden. Maar hij las graag de Bijbel, al kende hij hem niet uit het hoofd. Hij ging ook zo nu en dan naar de kerk, en hij vertelde dat hij hield van een prediker die flink in vuur kwam.

Calvinist?
Er is geponeerd dat Lincoln een calvinist was. Zijn diepe gevoel van afhankelijkheid van de Almachtige zou dat bewijzen. Maar zeker onderschreef Lincoln de dogmatische vooronderstellingen van het calvinisme niet. Lincoln was typisch een man die uit een sterk religieus vertrouwen leefde, zonder zich veel te bekommeren om dogmatische waarheden en veronderstellingen.

Vooral later
Het is ook waar dat wij in het latere leven van Lincoln veel meer uitingen over zijn geloof vinden dan in de jaren dat hij in Springfield woonde. De dood van zijn zoontje Willie moet daaraan bijgedragen hebben, maar ook de bitterheid van het drama van de Burgeroorlog. ‘Onze Hemelse Vader acht het soms nodig ons op zulke ogenblikken te beproeven om onze wereldse gezindheid.’

Over de Bijbel
Over de Bijbel zegt Lincoln: ‘Wat betreft dit grote Boek, ik kan alleen maar zeggen dat het de beste gift is die God de mensen gegeven heeft. Al het goede dat de Verlosser aan de wereld heeft geschonken, is ons meegedeeld door dit boek. Zonder dit boek zouden we niet eens het goede van het kwade kunnen onderscheiden. Alle dingen die het meest wenselijk zijn voor het welzijn van de mens, hier en hiernamaals, zijn er in uiteengezet.’

Gods wil en bedoelingen
Lincoln dacht op eerlijke en praktische wijze na over de betekenis van de godsdienst. Het welzijn van de mensen ging hem ter harte. Lincoln kon niet zoals vorsten en aanvoerders zo luid en makkelijk doen, verkondigen dat God aan zijn zijde stond. ‘De wil van God heeft de overhand. In grote conflicten beweert iedere partij te handelen in overeenstemming met Gods wil. God kan niet tegelijk voor én tegen dezelfde zaak zijn. In de huidige burgeroorlog is het zeer wel mogelijk dat Gods bedoeling een andere is dan die van welke van beide partijen ook.’

De zin van de oorlog
Lincoln heeft geworsteld met de zin van de oorlog. Hij voelde zich ‘een nederig instrument in de handen van onze Hemelse Vader.’ Misschien weten wij niet wat Zijn bedoelingen zijn, want die zijn ‘mysterious and unknown to us.’ Wij begrijpen het niet, maar toch kunnen we niet anders dan geloven ‘dat Hij die wereld heeft geschapen, haar nog regeert.’ Lincoln had, zei hij, aan God beloofd, dat als deze de overwinning zou schenken, hij dat dan zou beschouwen als een aanwijzing dat God wilde dat hij de slaven zou bevrijden.

Oudtestamentisch geloof
Lincoln was dus niet in de geijkte zin christen. Hij had een sterk oudtestamentische inslag, Telkens spreekt hij van de Almachtige, de Hemelse Vader, zelden of nooit over Christus. Altijd gaat het over de afhankelijkheid van de verborgen wil van God, nooit over de verzoening door Christus. De man die zozeer de democratische vrijheid en verantwoordelijkheid van de mens aanhing, geloofde in het diepst van zijn wezen op haast fatalistische wijze aan God, Wiens oordelen rechtvaardig zijn, zonder dat wij ze begrijpen.

Zachtmoedigheid
Het was uit datzelfde gevoel van de nietigheid van de mens, dat Lincolns warme sympathie voor de gewone mensen voortkwam. ‘Gewone mensen zijn de beste in de wereld; daarom heeft God er ook zoveel van gemaakt.’ Hij werd niet zo gauw kwaad, maar hij kon het worden, en goed ook. Aan Lincolns zachtmoedigheid waren grenzen, ook aan zijn genade. Hij had het recht om gratie te verlenen aan ter dood veroordeelden (bijvoorbeeld in het leger). Hij deed het ook dikwijls genoeg, maar lang niet altijd.

De soldaten van Abraham Lincoln
Moderne oorlog?
Was de Civil War de eerste moderne oorlog, zoals wel gezegd wordt? Er werd voor het eerst gebruik gemaakt van telegrafie, fotografie, ballon-verkenning en spoorwegen. De overmacht van techniek en organisatie, van totale inzet en geweld wees heen naar de verschrikkingen van de 20e eeuw. Modern mag men de Civil War echter nog niet noemen, maar de eerste kenmerken van latere oorlogsvoering vinden we hierin wel terug.

Dienstplicht
De massa’s die onder de wapenen werden geroepen waren groter dan ooit. De idyllische basis van vrijwilligheid, waarmee men in 1861 de strijd aanvaardde, werd weldra verlaten voor een streng systeem van dienstplicht, dat het hele volk in slagorde schaarde. Dat wil zeggen: grotendeels het gewone volk. Niet voor niets werd gezegd ‘a rich man’s war a poor man’s fight’. Ieder die 300 dollar betaalde of een plaatsvervanger kon aanwijzen, werd vrijgesteld. Meer dan 86.000 betaalden en 118.000 wisten een plaatsvervanger te vinden. En dan waren er nog de honderden andere voorwendsels van onmisbaarheid. Er was bijvoorbeeld een stadje van nog geen duizend inwoners, dat een lijst van honderd onmisbare brandweerlieden opgaf!

Zondige toestand
Het oproepen van soldaten was onpopulair. In New York braken relletjes uit. De deserties in het leger waren talrijk. Hierop stond de doodstraf, maar die werd zelden uitgevoerd omdat Lincoln vaak gratie gaf. Hieruit mogen we niet concluderen dat de geest in het leger slecht was. Wel vloekten de soldaten als ketters, stalen als eksters, dronken als tempeliers, maar dat was niets nieuws. Ook de prostitutie tierde welig; door ziekten daaraan opgelopen stierven er velen.

Veel doden
Dat er zoveel doden vielen in deze oorlog was het gevolg van de slechte voorbereiding. Met de medische verzorging stond het even slecht. Ook in deze oorlog, net als in de Napoleontische oorlogen, was het aantal doden door ziekte veel groter dan het aantal gesneuvelden. Voor het eerst werd op gebrekkige wijze verdoving toegepast bij operaties. Het amputeren was een veel toegepaste handeling. De man die de oorlog inging realiseerde zich de verschrikkingen niet die hem konden wachten.

Liederen
Veel liederen werden gezongen. Zo zong men ‘John Brown’s body lies a-mouldering in the grave / But his soul goes marching on’ met het couplet ‘We’ll hang Jeff Davis on a sour apple tree / As we go marching on’. Davis was voor de Noorderling het inbegrip van verraad, en zeker de meest gehate mens op aarde. Zo zei iemand: ‘Ik bid God dat ik één van de mannen mag zijn die het touw vastmaken om Jeff Davis mee op te hangen…’ Ook werd gezongen de grootse ‘Battle Hymn of the Republic’, een gedicht op de melodie van ‘John Brown’s Body’, waarvan het eerst couplet en het refrein luidt:

Mine eyes have seen the glory
Of the coming of the Lord;
He is trampling out the vintage
Where the grapes of wrath are stored;
He hath loosed the fateful lightning
Of His terrible swift sword;
His truth is marching on.

(refrein)
Glory! glory, hallelujah!
Glory! glory, hallelujah!
Glory! glory, hallelujah!
Our God is marching on.

Verbroedering
Andere strijdliederen waren ‘All Quiet Along the Potomac Tonight’, een soort ‘Im Westen nicht Neues’ dus en vele andere. Net als in de Eerste Wereldoorlog was verbroedering tussen de linies een algemeen verschijnsel, om tabak en etenswaren te ruilen, of kranten, om samen liederen te zingen; tedere taferelen, die niet te lang konden duren.

Om leven of dood
Het ging tenslotte erom om elkaar te doden. In lange gelederen trok men tegen elkaar op en vergat zichzelf en sloeg er op in. ‘De waarheid is dat wanneer de kogels tegen de boomstammen ketsen en de schoten die raak zijn schedels verbrijzelen als eierschalen, dat dan de verterende hartstocht in de borst van de gemiddelde man is om uit de weg te zien te komen.’ De oorlog maakte de soldaat tot een ander mens.

Paradox
De verhalen van persoonlijk leed waren de feiten waar Lincoln haast dagelijks mee te maken had, en diep was hij doordrongen van het leed van zijn volk. Lincoln ging onder de oorlog gebukt als geen ander, en het is de bitterste paradox van zijn leven, dat hij, de man des vredes, leider moest zijn in zo’n bloedig conflict.

Negers in het leger
Negers werden toegelaten in de legers, maar het Congres weigerde hen een gelijk soldij te geven als zijn blanke kameraad: 10 dollar tegenover 13 dollar per maand. Het Zuiden was in alle staten van woede, en dreigde met de executie van alle gevangen genomen zwarte soldaten. Lincoln reageerde daarop door te zeggen dat als het Zuiden dat deed, het Noorden met gelijke maat zou meten. De populariteit voor Lincoln bij de negers was zeer groot.

Het jaar van Gettysburg
Revivals
Ook in het Zuiden werd er gebeden. God had het land vrijgemaakt, Hij zou het een plaats onder de volken geven, als de soldaten zich tot hem zouden bekeren, aldus generaal Lee. Het klinkt misschien wat vreemd, maar zo’n bekering van de soldaten was niet ongewoon. De primitieve mannen uit de onderste lagen van de Zuidelijke bevolking waren dikwijls opgevoed in een emotioneel-religieuze sfeer. De uitersten van zonde en genade waren reëel genoeg voor hen, nu in de oorlog gold dat des te meer. De geest van de Zuidelijke legers werd in het voorjaar van 1863 versterkt door uitgebreide revivals, vele soldaten kwamen tot bekering, hele regimenten lieten zich dopen.

Gettysburg en Vickburg
Bij het plaatsje Gettysburg in het Zuiden van Pennsylvania, een belangrijk spoorwegknooppunt tussen de heuvels, vond de bekendste slag van de oorlog plaats. Het Noorden had een beslissende slag kunnen slaan, lagen in riante positie, maar twijfelden en lieten Lee nog ontsnappen: ‘Ons leger had de oorlog in de holte van zijn hand, maar het sloot zijn hand niet…’ Goed nieuws was er tegelijkertijd van het Westelijke front, waar Grant Vicksburg had ingenomen; het Zuiden was voorgoed in twee stukken gesneden.

Pacifisten
Er stonden ook mensen op die protesteerden tegen de oorlog. Deze mensen namen het irreële standpunt in, dat de Unie wel behouden moest blijven, maar dat tegelijk direct de wapens moesten worden neergelegd en onderhandelingen geopend met het Zuiden. Lincoln vonden ze regeren als een despoot.

Verhouding met Europa
Ook verhouding met het buitenland bleef tot 1863 zorgelijk. Frankrijk, België en de paus sympathiseerden openlijk voor het Zuiden. Maar geen Europese mogendheid durfde zich in het conflict te mengen, zolang Engeland, dat zo machtig was en zo nauw bij de strijd betrokken, neutraal bleef. En juist daar had Lincoln trouwe vrienden. De Zuidelijken probeerden daar nog wel schepen te laten bouwen, maar dat werd geblokkeerd door de Engelse regering. De Londonse Times voorspelde dat Lincoln terecht zou komen in ‘de catalogus van monsters, de complete moordenaars en slachters’.

Keerpunt
Gettysburg was een keerpunt in de oorlog. Een Zuidelijke aanval op het Noorden op grote schaal zou niet meer mogelijk zijn, de verovering van de hele Mississippi had het Zuiden voorgoed in twee stukken gesneden en nu stond ook de weg naar het diepe Zuiden open. ‘De Vader der Wateren stroomt weer ongekweld naar de zee,’ zo zei Lincoln. Hij bleef onder dit alles nuchter: ‘Toch, laten we niet al te veel vertrouwen op een spoedige eindoverwinning. Laten we zeer nuchter blijven. Laat ons met ijver alle middelen aanwenden, nimmer twijfelend dat een rechtvaardige God, in Zijn eigen bestemde tijd, ons een goede afloop zal geven.’

Gettysburg-rede
Lincoln vatte het idee op om bij Gettysburg een nationaal erebegraafplaats te maken. Zo was het 19 november 1863 en vond de opening plaats. Over geen gebeurtenis in zijn leven is zoveel geschreven als over deze dag, want de enkele woorden die hij sprak, zijn roemrijk historisch bezit geworden van het Amerikaanse volk. Voordat Lincoln zijn (korte) toespraak hield, was de president van de Harvard Universiteit, Edward Everett, twee uur aan het woord. Een fotograaf was bezig zijn driepoot op te stellen om een foto te maken, maar Lincoln was al weer gaan zitten voordat hij klaar was! Hier volgen de beroemde woorden:

Four score and seven years ago our fathers brought forth upon this continent a new nation, conceived in liberty and dedicated to the proposition that all men are created equal. Now we are engaged in a great civil war, testing whether that nation, or any nation so conceived and so dedicated, can long endure. We are met on a great battlefield of that war. We have come to dedicate a portion of that field as a final resting place for those who here gave their lives that that nation might live. It is altogether fitting and proper that we should do this. But in a larger sense, we cannot dedicate, we cannot consecrate, we cannot hallow this ground. The brave men, living and dead, who struggled here, have consecrated it far above our poor power to add or detract. The world will little note, nor long remember, what we say here, but it can never forget what they did here. It is for us, the living, rather, to be dedicated here to the unfinished work which they who fought here, have thus far so nobly advanced. It is rather for us to be here dedicated to the great task remaining before us, that from these honored dead we take increased devotion to that cause for which they gave the last full measure of devotion; that we here highly resolve that these dead shall not have died in vain; that this nation, under God, shall have a new birth of freedom, and that government of the people, by the people, for the people, shall not perish from the earth.

Bloed en tranen
Grant the butcher
De nieuwe generaal Grant begon niet zo goed; veel van zijn soldaten lieten het leven. Daarom werd hij genoemd ‘Grant the butcher’. Lincoln kwam hem een keer opzoeken bij zijn hoofdkwartier aan het front. Maar de wacht wilde hem niet toelaten. Volgens iemand deed zijn gelaat denken aan ‘een begrafenisondernemer die een droge grap vertelt.’ Toen hij zijn naam moest opgeven, werd hij overigens snel binnengelaten.

Verkiezingen in zicht
Zelfs kwamen de Zuidelijke legers nog even in de buitenwijken van Washington, maar verder mislukte deze actie. Het Noorden werd pessimistisch over de voortgang van de oorlog: zou het dan nooit ophouden? De presidentsverkiezingen kwamen er ook aan (alleen in het Noorden gehouden uiteraard) en het zag er niet best uit voor Lincoln. Maar dat is nu democratie: een bittere verkiezingsstrijd midden in een alle-krachten-kostende oorlog. Ontevreden Republikeinen hielden een bijeenkomst, waar slechts 400 verbitterden aanwezig waren. Toen Lincoln dit hoorde, pakte hij glimlachend zijn Bijbel en las voor: ‘En tot hem vergaderde alle man, die benauwd was, en alle man, die een schuldeiser had, en alle man, wiens ziel bitterlijk bedroefd was, en hij werd tot overste over hen; zodat bij hem waren omtrent vierhonderd man’ (1 Samuel 22:2).

Paarden door de rivier
Lincoln werd door de conventie uiteindelijk wel genomineerd. Als vice-president kwam nu Andrew Johnson, een man van eenvoudige afkomst, kleermaker van beroep. Lincoln beweerde niet dat hij de geschikste kandidaat was voor het presidentschap, maar het was volgens hem niet wijs ‘de paarden te verwisselen bij het oversteken van de rivier.’

Terneergeslagen
Er waren veel vijanden van Lincoln. Zo schreef iemand: ‘Het kleinste kind weet nu dat een stem voor Abraham Lincoln een stem is voor oorlog, voor moord, voor de verarming van ons volk nu en voorgoed.’ Lincoln zelf verkeerde in een stemming van moedeloosheid. Iemand zei: ‘Ik heb hem in mijn hele leven nooit zo terneergeslagen gezien. Zijn gelaat, dat in rust altijd droevig is, was nu zo droef geworden dat het een beeld van wanhoop leek.’ Lincoln zelf schreef dat het ‘buitengewoon waarschijnlijk’ lijkt ‘dat deze regering niet herkozen zal worden!’ Lincoln vreesde dat een Democratische tegenstander tot vrede zou besluiten, door de eenheid op te geven.

Successen net op tijd
Maar juist toen de situatie het hopeloost leek, kwamen er berichten van successen in de oorlog. Een Noordelijk schip had een Zuidelijk schip voor de Franse kust tot zinken gebracht. Daarna kwam het bericht van Sherman binnen: ‘Atlanta is ours, and fairly won.’ Sherman was trouwens geen vijand van het Zuiden, maar hij bleef trouw aan de Unie. Lincoln benoemde ondertussen opnieuw een tegenstander op een hoge post, waardoor tegenstemmen tot rust werden gebracht. Het was in die tijd gewoonte dat de kandidaten zelf niet mee deden met de verkiezingscampagne, dus Lincoln kon zich volledig op zijn taak richten. Hij drong op de generaals aan de soldaten te laten stemmen, want dat waren bijna zeker allemaal stemmen voor Lincoln.

Herkozen
De avond van 8 november 1864, een dag van regen en storm, begaf Lincoln zich naar het Departement van Oorlog om de uitslagen, die telegrafisch binnenkwamen, af te wachten. Langzaamaan werd duidelijk dat Lincoln had gewonnen. Hij was blij, maar op een andere manier als anderen: ‘U heb meer van dat gevoel van persoonlijke wrok dan ik. Misschien heb ik er te weinig van, maar ik heb altijd gedacht dat het toch niets opleverde. Een mens heeft geen tijd om zijn halve leven te spenderen aan getwist. Als iemand ophoudt om mij aan te vallen, breng ik nooit meer het verleden tegen hem in rekening.’

Shermans mars
De uitslag was duidelijk maar niet overweldigend. Lincoln had 2,2 miljoen stemmen, tegenover 1,8 miljoen voor McClellan. De verhouding kiesmannen was 212 – 21. Sherman ging intussen door met zijn succesvolle strategie. In september had hij Atlanta bezet (de gemeenteraad had geprotesteerd, maar Sherman had gezegd dat de oorlog nu eenmaal een harde zaak was). Sherman besloot om af te zien van eigen verbindingslijnen en zich te redden met de opbrengst van het land. Zo trok Sherman dwars door Georgia heen naar de kust. Zijn leger bestond uit 60.000 man. Ze vernietigden alles wat ze tegenkwamen, voedden zich bij de rijke plantages, en werden gevolgd door een zwarte wolk van negerslaven, die jubelden dat de dag van hun vrijheid was gekomen. Op de avond van kerst 1864 kwam er een telegram bij Lincoln binnen van Sherman: ‘Ik verzoek u te mogen aanbieden als kerstgeschenk de stad Savannah…’ De mars door Georgia werd het meest spectaculaire feit van de hele oorlog.

De laatste maanden
Oorlogsmoeheid in het Zuiden
Het kon niet meer misgaan; het Noorden had steeds soldaten tot haar beschikking, het Zuiden steeds minder. In het Zuiden heerste bovendien een zekere moeheid. Zo was eind 1864 het aantal soldaten dat niet onder de wapenen stond, hoewel opgeroepen, 51 procent van het totaal! De wil om te vechten begon te ontbreken. Lee was nog niet verslagen, maar de andere generaals wel. Was de oorlog dan ‘een revolutie van de politici, niet van het volk’?

Wanhopig
Was er nog een redmiddel voor het Zuiden? Er begonnen stemmen te klinken om de slavernij af te schaffen. Maar was de hele oorlog dan niet een dwaasheid geweest, als men door de loop der gebeurtenissen tot dezelfde resultaten werd gedwongen als de tegenstander? Ook werden negers toegelaten in het leger. Maar: ‘Als je van slaven goede soldaten kunt maken, dan is onze hele theorie over de slavernij verkeerd.’ Nood breekt wet, zeiden ze in het Zuiden.

Politieke spelletjes
De Emancipation Proclamation moest ook nog door het Congres worden goedgekeurd. Er was een tweederde meerderheid nodig voor deze grondwetswijziging. De eerste keer mislukte het, de tweede stemming wel, want Lincoln stelde, in het diepste geheim, een paar Democratische twijfelaars een flinke beloning in de vorm van baantjes voor vrienden en steun in hun districten in het vooruitzicht.

Hoofd verloren
Lincoln ging ook met een paar mannen van Davis praten om vredesonderhandelingen, al geloofde hij niet veel van de Zuidelijke vredeswil. Een Zuiderling merkte op, dat koning Karel I van Engeland toch ook in zijn tijd niet geweigerd had met gewapende rebellen te overleggen en zelfs een verdrag te sluiten, maar Lincoln antwoordde, dat hij slecht was in geschiedenis, en alles wat hij zich herinnerde van Karel I, zei hij, was dat de man zijn hoofd had verloren! Onverrichterzake keerden beide partijen naar huis terug.

Tweede inaugurele rede
De dag dat Lincoln voor de tweede maal de eed zou afleggen, 4 maart 1865, begon met regen, maar de zon brak door toen Lincoln op de trappen van het Capitool verscheen. Andrew Johnson, de vice-president, die zelden dronk, was juist dronken op deze dag en had de wonderlijkste onzin uitgeslagen. Na de Gettysburg Address was deze toespraak Lincolns beroemdste. Een deel ervan:

Both read the same Bible and pray to the same God, and each invokes His aid against the other. It may seem strange that any men should dare to ask a just God’s assistance in wringing their bread from the sweat of other men’s faces, but let us judge not, that we be not judged. The prayers of both could not be answered. That of neither has been answered fully. The Almighty has His own purposes. “Woe unto the world because of offenses; for it must needs be that offenses come, but woe to that man by whom the offense cometh.” If we shall suppose that American slavery is one of those offenses which, in the providence of God, must needs come, but which, having continued through His appointed time, He now wills to remove, and that He gives to both North and South this terrible war as the woe due to those by whom the offense came, shall we discern therein any departure from those divine attributes which the believers in a living God always ascribe to Him? Fondly do we hope, fervently do we pray, that this mighty scourge of war may speedily pass away. Yet, if God wills that it continue until all the wealth piled by the bondsman’s two hundred and fifty years of unrequited toil shall be sunk, and until every drop of blood drawn with the lash shall be paid by another drawn with the sword, as was said three thousand years ago, so still it must be said “the judgments of the Lord are true and righteous altogether.” With malice toward none, with charity for all, with firmness in the right as God gives us to see the right let us strive on to finish the work we are in, to bind up the nation’s wounds, to care for him who shall have borne the battle and for his widow and his orphan, to do all which may achieve and cherish a just and lasting peace among ourselves and with all nations.

Overige
– Op verscheidene adviezen, onder andere van een elfjarig meisje, die hem een brief schreef, besloot Lincoln een baard te laten staan.
– Het belangrijkste tijdens de oorlog was de beveiliging van de hoofdstad, die dichtbij het Zuiden lag.
– Bij de tussentijdse verkiezingen van 1862 wonnen de Democraten bijna overal, dus dat zag er niet goed uit. Toch behielden de Republikeinen nog de meerderheid.
– Lincoln had zijn pessimistische momenten: ‘Wij zijn nu aan de rand van de ondergang. Het schijnt mij, dat de Almachtige tegen ons is en ik zie nergens een straal van hoop.’
– Een Noordelijke generaal schreef: ‘Moge God genade hebben met generaal Lee, want ik zal het niet hebben.’
– De economische ontwikkeling was door de blokkade vrijwel lamgelegd. De slaven hielden zich ook zeker niet rustig, zoals wel beweerd is. Tijdens de oorlog kwamen er telkens gevallen voor van onrust en verzet.

Grote waarde
Het is onmogelijk deze woorden te lezen, zonder diep getroffen te worden door hun grootsheid. Lincoln was ook overtuigd van de waarde van zijn woorden, maar begreep dat ze niet direct iedereen zouden aanspreken. Zo zei de Nederlandse gezant Roest van Limburg: ‘De rede was weinig belangrijk en van geene hooge vlugt getuigend.’ De mensen werden er niet door gevleid als hun wordt aangetoond (ook bijvoorbeeld de abolitionisten!) dat er een verschil is in bedoeling tussen de Almachtige en hen.

Oorlog nadert naar het einde
Sherman had intussen South Carolina bezet, Charleston ingenomen en de hoofdstad Columbia platgebrand. Lee had nu nog maar één mogelijkheid: een langdurige guerilla-oorlog beginnen. Hij werd namelijk van alle kanten ingesloten. Richmond, de gevallen hoofdstad van de Confederatie, werd door Lincoln bezocht en de negers op de straten zagen hem bijna als een god. Het volkslied van het Zuiden, ‘Dixie Land’, mocht van Lincoln worden gezongen, want ‘dat versje is nu federaal bezit, we hebben het mee veroverd,’ zei Lincoln. ‘Dixie’ is een aanduiding voor het Zuiden. Dit lied was het populairste liedje in het Zuiden tijdens de oorlog. Hier volgt het eerst couplet:

O, I wish I was in the land of cotton
Old times there are not forgotten
Look away! Look away! Look away! Dixie Land.
In Dixie Land where I was born in
Early on one frosty mornin’
Look away! Look away! Look away! Dixie Land.

(refrein)
O, I wish I was in Dixie! Hooray! Hooray!
In Dixie Land I’ll take my stand
To live and die in Dixie
Away, away, away down south in Dixie!
Away, away, away down south in Dixie!

Overgave Lee
Op 9 april 1865 capituleerde Robert E. Lee. In Appomattox ontmoetten Grant en Lee elkaar. Ze kenden elkaar nog van de Mexicaanse oorlog. Grant slordig en gebogen, Lee in prachtig uniform met sabel, waardig rechtop. Grant 42 jaar, Lee 58. De overwinnaar was de hoffelijkheid zelve in die beroemde bijeenkomst; hij liet het hele leger van Lee na inlevering van hun wapens vrij gaan, ze mochten zelfs hun paarden meenemen, om het land te ploegen in het eerste voorjaar van de vrede. De oorlog was voorbij, alleen Sherman moest in North Carolina nog afrekenen met Johnson, die zich inderdaad korte tijd later overgaf.

The Star Spangled Banner
Precies vier jaren waren er verstreken, sinds de eerste schoten op Fort Sumter werden afgevuurd. Op 14 april 1861 had majoor Anderson daar de vlag van de Unie moeten neerhalen, het werd besloten dat hij zelf nu diezelfde dag de vlag weer zou hijsen, dezelfde door kogels doorboorde vlag. Wat klinkt het huidige volkslied, sinds 1931, dan toch mooi:

Oh, say can you see by the dawn’s early light
What so proudly we hailed at the twilight’s last gleaming?
Whose broad stripes and bright stars through the perilous fight,
O’er the ramparts we watched were so gallantly streaming?
And the rocket’s red glare, the bombs bursting in air,
Gave proof through the night that our flag was still there.
Oh, say does that star-spangled banner yet wave
O’er the land of the free and the home of the brave?

Bijbelteksten
Op het Capitool in Washington stond met gigantische letters de zekerheid van de overwinning te pronk: ‘This is the LORD’s doing; it is marvellous in our eyes’ (Ps. 118:23). Op het postkantoor stond: ‘Behold, I bring you good tidings of great joy’ (Luk. 2:10).

Lincoln wilde geen wraak
Lincoln zei: ‘Er zijn leden van het Congres die gevoelens van haat en wrok koesteren, maar ik kan daar geen sympathie voor hebben en ze zeker niet delen.’ Lincoln kreeg een lijfwacht om hem te beschermen, want er werd gesproken over het gevaar dat de president liep. Lincoln was blij; hij sprak over de toekomst, en een vredige oude dag, terug in Springfield.

Goede Vrijdag
Het was 14 april 1865. Op die avond van Goede Vrijdag ging Lincoln naar het Ford Theater. Het orkest speelde ‘Hail to the Chief’:

Hail to the Chief we have chosen for the nation,
Hail to the Chief! We salute him, one and all.
Hail to the Chief, as we pledge cooperation
In proud fulfillment of a great, noble call.

Yours is the aim to make this grand country grander,
This you will do, that’s our strong, firm belief.
Hail to the one we selected as commander,
Hail to the President! Hail to the Chief!

Complot
Niemand had door dat achter Lincolns loge John Wilkes Booth een gaatje in de deur had geboord. De bewaker van Lincoln verliet ondertussen zijn post omdat hij zich verveelde. Booth handelde niet alleen; tegelijkertijd moesten ook Seward (secretary of state) en Johson (vice-president) vermoord worden. Grant zou ook vermoord worden, maar die ging plotseling weg, dus dat ging niet door. De man die Johnson zou vermoorden dronk zich zoveel moed in, dat hij er niet aan toe kwam. Seward werd in zijn bed overvallen en deerlijk verwond, evenals zijn zoon, maar hij bracht het er levend van af omdat hij zo zwaar verbonden in een ijzeren hulsel lag wegens zijn kort te voren opgelopen kaak-fractuur.

Lincoln vermoord
Alleen Lincoln ontsnapte niet. Booth kwam ongehinderd naar hem toelopen en schoot hem van achteren; de kogel drong links onder in het achterhoofd binnen en kwam tot vlak achter het rechteroog, dwars door het hoofd dus. Booth, een bekend acteur, sprong van het galerij af, verstuikte daarmee zijn enkel omdat hij ergens aan bleef achterhaken, zwaaide met een wapen, en riep volgens sommigen ‘Sic semper tyrannis’, wat de wapenspreuk voor Virginia was. Voor iemand van zijn verbazing bekomen was, slaagde hij er in door achteruitgangen op straat te komen en zijn paard te bestijgen. In het donker verdween hij in de richting van het Zuiden.

Overlijden
Lincoln was zwaar gewond; hij ademde zwaar en was bewusteloos. De hele nacht duurde de laatste strijd van de stille man op het bed. Omstreeks zes uur in de morgen, met het aanbreken van het eerste licht, begon het te regenen. De ademhaling werd steeds moeilijker. Zij hield op om 7.22 uur in de morgen van 15 april 1865. ‘Een uitdrukking van onuitsprekelijke vrede lag over het gelaat,’ aldus een omstander.

Lincoln leeft voort
Heiligverklaring
De Paaszondag gaf een leger van geestelijken de gelegenheid luidkeels los te barsten, en zo vond de heiligverklaring van de martelaar-president in het protestantse land ogenblikkelijk plaats. Zeker, er waren er heel wat die er op wezen, dat het te betreuren was dat Lincoln in de schouwburg, die plaats der zonde, was geweest, dat hij vermoord was ‘at the gates of hell’. Maar dat het gebeurd was op Goede Vrijdag bracht ook weer positieve vergelijkingen met zich mee.

Wraak!
Wraak! Dat was de kreet die alom opsteeg. In het Zuiden dacht men er anders over. Zo schreef iemand dat de moord af te keuren was, maar dat de voorzienigheid van God het gelukkig zo gewild had. Maar het Zuiden begon langzamerhand te begrijpen dat juist de dood van de door hun zo gehate Lincoln de grootste ramp was die hen treffen kon.

Willem van Oranje
Snel groeide van Lincoln een legende. Ook onze Nederlandse gezant Roest van Limburg moest toegeven dat Lincoln meer achting, genegenheid en vertrouwen van hem had verdiend. Hij vergeleek Lincoln nu met Willem van Oranje. De begrafenis was indrukwekkend: het lichaam werd gebalsemd en per trein naar Springfield vervoerd, waar het bij iedere grote stad stopte om een paar dagen de mensen gelegenheid te geven afscheid te nemen. Tenslotte, na een reis van meer dan veertien dagen, en drie weken na de moord pas, vond het lichaam van Lincoln eindelijk rust op het kerkhof van Springfield.

Zou het experiment standhouden?
Zoals al gezegd, Lincoln kende geen wrok naar anderen toe. Zo zei hij: ‘You can fool some of the people all of the time, and all of the people some of the time, but you can’t fool all of the people all of the time.’ Lincoln bewandelde een middenweg tussen Jefferson en Hamilton. Men vindt nergens in zijn geschriften en redevoeringen de gebruikelijke vaderlandsliefde. Het ging hem om de vrijheid in de hele wereld. De Burgeroorlog zou uitwijzen of het Amerikaanse experiment geslaagd was. Als het faalde, was dat een bewijs ‘dat de mens alleen door geweld geregeerd kan worden, en dat vrijheid en burgerlijke rechten te zeldzame gaven zijn dan dat onze armzalige gevallen natuur ze kan genieten.’

The Almighty has His own purposes
Lincoln geloofde niet in de mogelijke volmaaktheid van de mens. Het leven op aarde is noch zinloos en slecht, noch volkomen zinvol en goed, het is daar tussen in. ‘We hoeven de Bijbel niet te lezen om te merken dat de mensen slecht zijn; dat weten we al als we maar om ons heen kijken,’ zo zei Lincoln eens. Geen ogenblik deelde Lincoln de heilige kruistochtgevoelens van zovelen in het Noorden. Te diep was hij overtuigd van de kleinheid van de mens. Zoals hij zei in zijn Second Inaugural Address: ‘Let us judge not that we be not judged. The Almighty has His own purposes.’ Tenslotte een bekend Amerikaans volkslied:

My country, ’tis of thee,
Sweet land of liberty,
Of thee I sing:
Land where my father’s died,
Land of the pilgrims’ pride,
From ev’ry mountainside
Let freedom ring!

Our fathers’ God, to Thee,
Author of liberty,
To Thee we sing:
Long may our land be bright
With freedom’s holy light;
Protect us by Thy might,
Great God, our King!

Gepubliceerd in augustus 2008

Advertenties