De catechese van Reformatie en Nadere Reformatie

W. Verboom, ‘De catechese van de Reformatie en de Nadere Reformatie’. Artikelenserie uit De Waarheidsvriend, februari-maart 1987. Met dank aan www.digibron.nl.

Met de Reformatie vindt er een eerherstel van de #catechese plaats

Tijdens visitatiereizen van Luther en Melanchthon blijkt de ingezonken toestand en ontstellende onkunde onder het volk #catechese

Dit kwam door de ‘fides implicita’, het ingewikkeld geloof: men gelooft met de kerk mee, zonder zelf de geloofskennis te bezitten #catechese

De Reformatie stelt tegenover dat ingewikkeld geloof het door ieder persoonlijk beleden en beleefde geloof #catechese

Jongeren leggen bij Calvijn op ongeveer 12-jarige leeftijd openbare geloofsbelijdenis af #catechese

De gezins-#catechese heeft nooit optimaal gefunctioneerd. Talloos zijn de klachten op kerkelijke vergaderingen over het verzuim vd ouders

De catechismuspreek op zondag was in het begin vooral gericht op kinderen. Zij zegden de vragen en antwoorden op #catechese

Het instituut van de middagdienst als catechismusdienst is maar heel moeizaam op gang gekomen #catechese

Er waren bepalingen dat catechismusdienst gehouden moest worden al zouden alleen de kinderen v predikant en meester in kerk zijn #catechese

Catechismusdienst bleek toch vaak te weinig afgestemd te zijn op kinderen, daarom eind 17e eeuw op meeste plaatsen aparte kinder-#catechese

Meestal werd kindercatechese op zondagmiddag gehouden, later vooral doordeweeks #catechese

De belijdenis-#catechese verschoof van existentiële wijze van kennis-verwerving naar meer uiterlijk intellektueel onderwijsleerproces (1/2)

Een exponent van deze ontwikkeling is de verschijning van het ‘Voorbeeld’ van Hellenbroek dat het ‘Kort Begrip’ verdringt (2/2)

Je had ook de openbare catechisatie: een betoog en daarna vragen stellen. Uit vrees voor conventikelvorming stopt dit in 18e eeuw #catechese

Particuliere catechisaties, in meer gesloten kring: beoefening van praktijk der godzaligheid. Heeft conventikelvorming bevorderd #catechese

Aan de vele vormen van #catechese zien we dat de gereformeerde kerk in ons land de opdracht het volk te onderwijzen ernstig heeft genomen

Doelstelling #catechese Reformatie: geloofsinhoud leren, afleggen openbare geloofsbelijdenis en het leren als christen te leven

In Straatsburg had men ook oog vr het culturele, maatschappelijke leven. Bucer spreekt in dit verband over het Koninkrijk van God #catechese

In lutherse #catechese heilsordelijke volgorde in leerroute: eerst leert kind zonden kennen ahv het gebod… (1/3)

Dan eigent het zich de genade van Christus toe ahv het geloof. Daarna leert het kind het gebed om zich te oefenen in afhankelijkheid (2/3)

Tenslotte de kennis vd sacramenten, vr versterking vh geloof. Dus decaloog – apostolicum – Onze Vader – doop en avondmaal (3/3)

Een kennis die het vertrouwen mist, die alleen verstandelijk is, wijst Luther radicaal af. Het gaat om gekwalificeerde kennis #catechese

Ook Melanchthon ziet kennis in de #catechese als geloofskennis. Notitia (kennis) hangt met assensus (aannemen) en fiducia (vertrouwen) samen

Later wijst Melanchthon de fides historica minder af. Dan ziet hij de verstandelijke kennis als voorbereidend #catechese

Calvijn vindt dat puur verstandelijke kennis het niet waard is geloof genoemd te worden. Kennen in #catechese = geloofskennen, existentieel

In de #catechese van de Reformatie gaat het uiteindelijk om geloofskennis. Maar is deze kennis dan leerbaar? Ja, door Gods Geest!

In de gereformeerde #catechese wordt de illuminatieve werking van de Heilige Geest onderstreept – die maakt de leerbaarheid mogelijk

Veel #catechese-boekjes vd Reformatie vertonen een dialogisch karakter (vraag en antwoordvorm)

In de Middeleeuwse #catechese stelt het kind de vragen en geeft de catecheet, c.q. biechtvader, de antwoorden

In de #catechese van de Reformatie is deze rolverdeling precies omgekeerd. De catecheet stelt de vragen en de catechisant antwoordt

Deze methode heeft een theologische betekenis. We raken dan een wezenlijke trek van de #catechese van de Reformatie

Aan t antwoordende kind vd gemeente zijn de beloften en geboden vd Schrift gegeven. Deze heils- en geloofsleer wordt op de lippen gelegd

Het is niet zozeer technisch-didactisch, maar een pneumatologisch gebeuren: de Heilige Geest brengt via dat geloofskennis bij #catechese

Door het leren en repeteren van de antwoorden maakt het kind zich de schatten van de Schrift eigen #catechese

Alles in #catechese is gericht op werkelijke geloofskennis. De antwoorden dragen een persoonlijk-belijdend karakter

Maar is het kind dan reeds het geloof deelachtig? Zowel in de lutherse als in de gereformeerde #catechese is deze gedachte aanwezig

Luther zegt dat we de kinderen dopen met de gedachte en in de verwachting dat ze geloven #catechese

Calvijn zegt dat in de kleine kinderen het zaad vd bekering en het geloof door de verborgen werking vd Geest besloten ligt #catechese

Intellectuele kennis en geloofskennis vormden in de Reformatie een eenheid, in de Nadere Reformatie niet meer #catechese

Intellectuele kennis en uiterlijke goedheid, burgerlijkheid, fatsoen maken zich los van geloofspraxis en gaan eigen leven leiden #catechese

In de Reformatorische #catechese bestaat spanningsvolle eenheid tussen gemeente en verkiezing. Catechisant belijdt uitverkoren te zijn

In #catechese Nadere Reformatie valt gemeente uiteen in twee herkenbare groepen, de wedergeborenen en niet-wedergeborenen

De praktijk vh kerkelijk leven lijkt deze breuk te legitimeren: er is zoveel naamchristendom #catechese

Ondanks kwantitatieve uitbreiding vd #catechese is in Nadere Reformatie sprake van kwalitatieve waardevermindering

De voorlopige doelstelling #catechese dreigt definitief te worden: kennis van het hoofd alleen ipv geloofskennis

Dit wordt het pijnlijkst ervaren in de belijdeniscatechisatie. De openbare geloofsbelijdenis komt in de greep van het uiterlijke #catechese

De verintellectualisering van de kennis in de #catechese resulteert in een vervreemding ten aanzien van het sacrament van het avondmaal

Wie wel vasthield aan belijdenis doen als gelóófsbelijdenis, kwam uit bij praktijk in Midwolda (Schortinghuis): 23 personen in 16 jaar!

Verintellectualisering #catechese heeft ook opkomst particuliere bijeenkomsten van gelovige gemeenteleden tot gevolg: de oefeningen

Hier kan het affectieve element, dat elders zo te kort komt, zich ontplooien #catechese

Oefeningen zijn vormen van #catechese waarin de geloofskennis als ervaringskennis en beoefening praxis pietatis bijzonder accent krijgen

In de reformatorische #catechese zag men de motivatie vh kind gelegen in zijn doop. De Heilige Geest is als Motivator present in kinderhart

In Nadere Reformatie worden alleen wedergeboren kinderen voor gemotiveerd gehouden. Bij de meeste kinderen ontbreekt die dus #catechese

De doelstelling vd #catechese verandert steeds meer. Dit heeft gevolgen voor leerroute. Niet meer een heilsordelijke weg (Reformatie)

Het wordt een leerroute die is samengesteld uit de dogmata vd kerk, die inzet bij God als de prima causa, enz. (Hellenbroek) #catechese

De catechisant leert de heilsordelijke weg op cognitieve wijze kennen, zonder die weg in de catechese zelf te gaan #catechese

Ook de vraag/antwoord-vorm verandert: de antwoorden verliezen de persoonlijk gerichte ik-vorm en worden meer algemeen #catechese

Voorbeeld: “Hoe heeft Christus u tot eyghen verworven ofte gemaeckt?” (1651) versus “Hoe heeft Jesus de zyne gekogt?” (1725) #catechese

Antwoorden zijn niet meer die vh kind zelf, maar van geoefend christen. Ze worden kind in mond gelegd, zonder toe-eigening #catechese

De leerling kan en mag zich niet meer met de antwoorden identificeren. Vraag/antwoord-vorm verliest haar theologische betekenis #catechese

Ik kan niet sien hoe een Predikant met een goedt gemoedt kan leven ende sterven, die zijn werk niet maekt van Catechiseren – W. à Brakel

Talloze catechisatieboekjes zijn in geest Nadere Reformatie geschreven. Maar hoe anders dan leerinhoud Reformatie zijn ze #catechese

Meestal dogmatisch en scholastisch van aard. Men voelt zelf wel aan dat deze opzet op gespannen voet staat met intenties Nadere Reformatie

Waar de kennis uit de geloofsdimensie geraakt, verliest de #catechese haar pneumatologische werfkracht

Ik geef aan de #catechese van de Reformatie de voorkeur boven die van de Nadere Reformatie – dr. W. Verboom

Wat de #catechese van de Reformatie ons laat zien is dat catechese verbondscatechese is. Nieuwe theologische doordenking vh verbond is nodig

Het verbond betekent dat God met ons en onze kinderen, de kinderen van de gemeente, in een genadige relatie wil staan #catechese

De doelstelling van onze #catechese dient derhalve gericht te zijn op een bewustwording en beleving van die relatie met God

#Catechese vanuit het verbond laat zich leiden door de belofte van God dat aan het gedoopte kind vd gemeente de Heilige Geest is toegezegd

De catecheseruimte is werkplaats van de Heilige Geest #catechese