De Quakers

n.a.v. Marianne IJspeert, De Quakers (serie wegwijs), Kampen 2006

Inleiding
De Quakers, of het Religieus Genootschap der Vrienden, vormt een ondogmatische geloofsgemeenschap met wereldwijd 338.000 leden, vooral in Afrika en Amerika. In Engeland is het ontstaan, ten tijde van de burgeroorlogen van de 17e eeuw. De Engelse Burgeroorlog (1642-1660) leidde tot een geestelijk klimaat waarin vanuit de sociale onderlaag van de maatschappij allerlei radicale godsdienstige en politieke bewegingen konden ontstaan, waaronder Seekers, Levellers, Diggers, Ranters, Brownisten, Muggletonans, Fifth Monarchy Men en tenslotte ook de Quakers. De Quakers zijn nauw aan de Seekers verwant. De typische Quakerstilte is waarschijnlijk een erfenis van de Seekers. Een typische Ranter-opvatting was dat Christus uitsluitend in de gelovigen aanwezig is. De gelovigen behoeven daarom geen hulp meer van preken, sacramenten of bijbelstudie. Vloeken, dronkenschap, diefstal en overspel golden niet langer als zonden voor de heiligen.

Op drift geraakte mensen in ontwrichte tijd
De Quakers zijn de enige groepering uit die tijd en context die voort zijn blijven bestaan. Bekend staan Quakers om hun maatschappelijke betrokkenheid. Ze ontving in 1957 de Nobelprijs voor de Vrede. Hun vredesgetuigenis is: onvoorwaardelijke afwijzing van geweld. Er was in die tijd een grote werkloosheid. Masterless men en ambachtslieden trokken door het land op zoek naar werk. Deze op drift geraakte mensen vonden in de sekten een nieuw sociaal netwerk. Cromwell, in eerste instantie sympathiek tegenover de Quakers, ontpopte zich later als een geducht vervolger.

Vervolgd in Amerika
Enige verwantschap met het anabaptisme, in het bijzonder met de mennonieten (doopsgezinden) wordt algemeen aanvaard, waarbij de Waterlandse doopsgezinden met name genoemd worden vanwege hun vrijzinnigheid. Via de vluchtelingen naar Europa, maar ook door de handel was er uitwisseling mogelijk met geestverwanten van het vaste land van Europa. Sommigen zien de Quakers als de uiterste linkervleugel van de puriteinse beweging. In Nieuw Engeland waren Quakers niet welkom. Ze werden bijvoorbeeld in Boston, bij aankomst gevangengenomen en verbannen. Ook werden er vier opgehangen (1659-1661). Ze konden wel terecht op Long Island, een deel van de relatief tolerante Nederlandse kolonie. In 1661 vond de eerste jaarvergadering van de Quakers plaats, op Rhode Island, een vrijplaats voor de Quakers. William Penn stichtte Pennsylvania (1681) en vaardigde daar godsdienstvrijheid uit.

George Fox, de stichter
Van George Fox wordt dikwijls aangenomen dat hij niet belezen was, maar dat blijkt een onjuiste (romantische) voorstelling te zijn. Hij was schoenmaker en teleurgesteld in de kerk. Op zijn 23e kreeg hij een mystieke ervaring. Hij werd een rondtrekkende prediker en probeerde mensen tot een zelfde onmiddellijk (onbemiddelde) geloofservaring te brengen. Fox vond zijn eerste aanhangers bij de Seekers. Pas in 1793 kreeg de beweging haar naam: Religious Society of Friends. Uitgangspunt was: ‘Christ has come to teach his people himself’. Gelovigen zijn dus niet meer afhankelijk van predikanten. George Fox heeft in totaal zes jaar in gevangenschap doorgebracht.

De naam ‘Quaker’
George Fox wilde geen geestelijk leider zijn, maar verwees naar de innerlijke leiding die iedereen zelf kon ervaren. Een rechter noemde ze voor het eerst ‘Quakers’. Dat was toen George Fox moest voorkomen wegens godslastering. Fox nam niet de gebruikelijke beleefdheidsvormen in acht, hij nam bijvoorbeeld de hoed niet af. Fox verdedigde zich door te zeggen dat alleen God deze eer toekwam. (Quakers zetten alleen hun hoed af wanneer er gebeden wordt in de eredienst.) Er ontstond een woordenwisseling, waarbij Fox de rechter aanspoorde te beven voor het woord van God (tremble at the word of God). Waarop de rechter gelastte deze Quaker (sidderaar) te verwijderen. Bij de geestelijke ervaringen van de eerste Quakers, die soms met heftige emoties gepaard gingen, was er inderdaad sprake van beven of sidderen. De naam Quakers is dus een geuzennaam. Quakers zelf spreken liever over ‘Vrienden’, naar het woord van Jezus in Joh. 15. ‘…Ik heb u vrienden genoemd…’ Andere namen waren: Children of the Light, Friends of Truth en Publishers of Truth.

Betrouwbaarheid
De Quakerbeweging groeide explosief, ondanks zware vervolgingen. Aan het eind van Fox’ leven was ongeveer 1 procent van de Engelse bevolking Quaker. Ze werden echter nog steeds van onderwijs en overheidsdiensten geweerd. Ze kwamen relatief vaak in de vrije beroepen terecht. Quakers kregen de naam van betrouwbaarheid en degelijkheid. Daarom is een bekend producent van havermout deze naam ook gaan dragen. Een Quakerleerstelling is dat er iets van God in ieder mens is (that of God in every one). Dit werd ook wel innerlijk licht of inwaarts licht genoemd, of: het waarachtige Licht dat ieder mens verlicht (Joh. 1:9, ‘de Quakertekst’). Het woord professor (belijder) werd door Fox steeds in neerbuigende zin gebruikt. Het was voor iemand die het geloof beleed, maar er niet naar leefde. Het woord profession (belijdenis) heeft ook een negatieve klank. Daartegenover stond de possessor (bezitter), die zich het geloof eigen had gemaakt in woord en daad. Let your lives speak. In stilte is een ervaring van eenheid mogelijk (communio).

Potentieel gevaar
De Quakers werden als een potentieel gevaar gezien, zoals Levellers antiparlementair waren en Ranters amoreel en oproepend tot revolutie. Fox ontwierp een organisatiestructuur en noemde die ‘de kerkorde volgens het Evangelie’ om de Quakerbeweging af te bakenen ten opzichte van staatsgevaarlijke groepen. Het was een congregationalistische structuur. In 1661 werden 4000 Quakers preventief gevangengenomen, maar ze verklaarden geweldloos te zijn. Richard Baxter, een tegenstander van de Quakers, beschreef met respect hun moed. De zwaarste vervolgingen vonden plaats tussen 1662 en 1672. George Fox reisde in 1671 en 1673 naar Amerika.

Quakersgeschiedenis
De Quakergeschiedenis wordt ingedeeld per eeuw. De 17e eeuw was de roerige beginperiode, de 18e eeuw de tijd van consolidatie, quiëtisme en groeiende sociale bewogenheid, de 19e eeuw van interne verdeeldheid als gevolg van modernisme en opwekking en de 20e eeuw die van wereldwijde samenwerking, zending en maatschappelijke betrokkenheid.

17e eeuw
In de tweede helft van de 17e eeuw waren de Quakers zeer missionair. Ze probeerden moslims en joden te overtuigen, schreven zendbrieven naar de verschillende wereldleiders, zoals de paus en de Chinese keizer. De Nederlandse VOC weigerde hen mee te nemen. Ze vroegen audiëntie bij de sultan van Constantinopel, en brachten een bezoek aan de paus (die één van de twee liet ophangen). Quakers waren vrijmoedig in het vragen van het woord tijdens de kerkdiensten. Ze vroegen niet altijd even beleefd het woord, of wachtten niet altijd tot de predikant was uitgesproken. Quakers zetten zich in voor humanisering van de omstandigheden in gevangenissen. Het formele einde van de vervolgingen in Engeland kwam met de Toleration Act (1689).

18e eeuw
William Penn begon een ‘Heilig Experiment’ door in de Nieuwe Wereld godsdienstvrijheid in te voeren in zijn staat. Hij was van aristocratisch afkomst, zijn vader was admiraal. Hij wilde de rechten over het stuk land in de Nieuwe Wereld niet gebruiken zonder toestemming van de Indianen. Hij sloot een verdrag met Sackamazon. Dit was waarschijnlijk de enige van dit soort overeenkomsten waarvoor nooit gezworen is en die nooit gebroken is. Hoofdstad werd Philadelphia (broederliefde). Er ontstond een typische Quakercultuur. In de samenkomsten ging stilte overheersen. Het ledental nam af door het advies aan bruidsparen om te kiezen tussen één van de twee gelovigen. Activiteiten tegen slavernij begonnen al in 1688.

19e en 20e eeuw
Met de opwekkingsbewegingen kwam de vraag op naar de hoogste autoriteit: de Geest of de Schrift? De eerste scheuring vond in deze tijd plaats. Veel Quakers trokken in het begin van de 19e eeuw mee met ander pioniers naar het Westen. Quakers trokken uit de zuidelijke staten weg vanwege hun afwijzing van de slavernij Pioniers hebben altijd de neiging tradities los te laten en zo ook Quakerpioniers. Met name in het Midden-Westen was de invloed van de rondtrekkende evangelisten sterk. Een Quaker-meeting ging niet veel meer verschillen van een eenvoudige protestantse eredienst. De Londense Jaarvergadering koos steeds partij voor de orthodoxe of evangelicale kant. De oprichting van het Quakerwereldcomité in de 20e eeuw heeft de stille diplomatie bij de Verenigde Naties structuur gegeven.

Getuigenissen
De Quakers kennen geen vastomschreven geloofsbelijdenis. Men heeft veel autobiografisch materiaal achtergelaten, zoals de dagboeken van Fox en Penn. Deze geloofsgetuigenissen hebben de plaats van belijdenissen ingenomen. Naast deze documenten is er ook het vredesgetuigenis: de onvoorwaardelijke afwijzing van geweld. Verder zijn er getuigenissen van de waarheid, eenvoud, gelijkwaardigheid en sociale gerechtigheid. Quakers gebruiken vaak woorden als ‘ervaring’ en ‘leiding’ om te beschrijven waar het in hun geloof om gaat. De eerste ontmoeting met de Quakers is vaak een ervaring van thuiskomst. De meeste leden komen vanuit een andere, of helemaal geen kerkelijke achtergrond.

Het Innerlijk of Inwaarts Licht
Quakers spreken over ‘Innerlijk Licht’ of ‘Inwaarts Licht’. De schisma’s van de 19e eeuw hebben twee vocabulaires voortgebracht: liberalen gebruiken bij voorkeur de metafoor van het Licht, terwijl orthodoxe en evangelicale Quakers liever spreken over de Heilige Geest. Fox sprak van the light of Christ within. De uitdrukking Inner Light komt nergens voor in zijn geschriften. Inward Light gebruikt hij zeer zelden. Voor Fox kon er geen misverstand bestaan over de oorsprong van het Licht. Quakers die spreken over het ‘Innerlijk Licht’ zien dat licht vaak als een universele menselijke eigenschap. Met ‘Inwaarts Licht’ willen ze benadrukken dat het Licht van buiten naar binnen schijnt en dus van transcendente oorsprong is. Er wordt niet gesproken over de god of het goddelijke in ieder mens, maar over ‘dat van God’. Het komt van God en is niet uit de mens.

Plaats van de Bijbel
Quakers hebben een schroom om hun geloof in woorden uit te drukken. Hun voorlopers noemden zich niet voor niets ‘Zoekers’. In tegenstelling tot de eerste Quakers kan men zich nu niet altijd meer uitdrukken in bijbelse taal. Veel vrijzinnige Quakers zijn beter thuis in de Quakerliteratuur dan in de Bijbel! De Books of Discipline is een neerslag van de levende Quakertraditie en wordt regelmatig herzien. De Richtlijnen vermelden: ‘Zij stellen zich open voor de directe en voortgaande openbaring van God. Hun stille samenkomsten zijn hierop gebaseerd.’ Het gezag van de Bijbel is een terugkerend punt van discussie dat een rol heeft gespeeld bij de scheuring in de 19e eeuw in Amerika. Quakers kennen geen of een open canon. Volgens Fox gaat het om de Geest, die de Schrift heeft voortgebracht. Bijbelkennis was vanzelfsprekend voor de eerste Quakers. Ze zouden nooit kunnen bevroeden dat hun voorkeur voor de Geest eeuwen later door sommige Quakers als argument gebruikt zou worden om de Bijbel gesloten te houden! Diezelfde Geest die de schrijvers van de Bijbel geïnspireerd heeft, kan ons nu nog inspireren. De uitdrukking ‘Woord van God’ reserveerde Fox voor Christus Zelf. Quakers geloven dat dezelfde Geest, die de bijbelschrijvers geïnspireerd heeft, hen niet alleen helpt de Schrift te verstaan, maar ook om er eventueel wat aan toe te voegen. De leiding van de Geest is ook een voorwaarde voor het schrijven van bijvoorbeeld een zendbrief of het samenstellen van een Book of Discipline, waarin vaak citaten uit zendbrieven opgenomen worden. Daarvoor is toetsing in de Quaker-meeting essentieel.

Koninkrijk van God
Voor Quakers vallen het Koninkrijk van God en het Koninkrijk van de Vrede (Jesaja 11) met elkaar samen. Waar mensen volgens de principes van gerechtigheid en vrede met elkaar omgaan, manifesteert zich het Vredesrijk. De komst van het Koninkrijk kan bespoedigd worden door te leven alsof het er al is. De wederkomst van Christus is een innerlijk proces. Het feit dat zoveel mensen in de 17e eeuw de innerlijke openbaring gingen ervaren werd als bevestiging gezien van de zich manifesterende (realiserende) eindtijd. Kenmerkend voor de Quakervisie op de kerk is, dat er sprake is van de ‘onzichtbare kerk’. De ware kerk heeft geen vastomlijnde grenzen. De zichtbare kerk was volgens de Quakers afvallig geworden. Quakertheoloog Robert Barclay sprak over ‘Het Koninkrijk van God is binnen u’, terwijl de gangbare vertaling is ‘bij u’ of ‘binnen uw bereik’.

Pacifisme
De Quakers werken met raadgevingen en vragen. Op Quakerconferenties worden nooit stellingendiscussies gevoerd, omdat daar een sfeer van aanval en verdediging uit voortkomt. Fox stond op een pacifistisch standpunt. Dit brengt een verantwoordelijkheid met zich mee. Quakers hebben dit vertaald in hulp aan oorlogsslachtoffers, aan beide zijden van conflicten. Ze erkennen het leerstuk van de ‘rechtvaardige oorlog’ niet. De Quakers hebben na jarenlang lidmaatschap het IKV verlaten. Ze zien Jezus als voorbeeld voor de ultieme afwijzing van geweld. Quakers zijn ook tegen de doodstraf.

Waarachtigheid in woorden
Onder waarheid verstaan Quakers doorgaans geen dogmatische waarheid, maar wat het Hebreeuwse woord oorspronkelijk betekent: trouw, betrouwbaarheid, geloofwaardigheid, integriteit, echtheid en duurzaamheid. Op grond van het bijbelse ‘Laat het ja, dat gij zegt, ja zijn, en het neen, neen’ willen Quakers geen eed afleggen. Eedweigering was de belangrijkste reden waarom Quakers in de gevangenis terechtkwamen. Waarachtig taalgebruik betekende ook het vermijden van overbodige bijvoeglijk naamwoorden en overdreven onderdanigheid bij het ondertekenen van brieven, zoals Yours truly of Your humble servant. Ook zeggen ze niet ‘met oprechte deelneming’ of ‘mijn welgemeende excuses’, die suggereren dat er ook onoprechte deelneming of ongemeende excuses mogelijk zijn. De Quakers wijzen ook het gebruik van ‘heidense’ namen van dagen en maanden af. Daarom gebruiken ze volgnummers om de datum aan te duiden, zoals ‘de tweede dag van de tiende maand’.

De eredienst, zondag en kerkgebouw
De Quakereredienst kent een afwijzing van liturgische vormen als het kerkelijk jaar en de uiterlijke sacramenten. Meeting-huizen zijn geen heilige plaatsen, maar multifunctionele gebouwen. Voor gemeentezang vonden Quakers geen bijbelse grond en ze vonden het onwaarachtig om al zingend gevoelens te uiten, die ze op dat moment niet ervoeren. Het was een ‘creatuurlijke activiteit’. Men wijst schriftelijke geloofsbelijdenissen af, ‘want de wet maakt dood, maar de Geest maakt levend’. 17e-eeuwse Quakers waren kleine ondernemers. Ze hielden de winkels op zondag en de feestdagen open, waarmee ze gevangenisstraf riskeerden. Je kon rustig een kind om een boodschap sturen bij een Quakerwinkelier. Op grond van het getuigenis van de waarheid vroeg hij vaste prijzen voor zijn waren. Daarover werd niet gemarchandeerd. De meeting-huizen hebben een onopvallende architectuur zonder torens.

Kleding, gelijkwaardigheid en kunst
In de begintijd was eenvoudige kleding een herkenningsteken. Hun plain dress werd een soort klederdracht. Quakers gebruikten geen knopen, maar houtje-touwtje of haken en ogen en geen andere versieringen. Een argument voor de plain dress was dat wanneer men de mode volgt, men steeds verleid wordt nieuwe kleding te kopen, terwijl de oude nog niet versleten is. Mannen droegen breedgerande hoeden en vrouwen mutsjes. In de Quakerkolonie Pennsylvania had dit gebruik een uitstraling op Mennonieten en Brethren. Ook was er sprake van eenvoudige spraak (plain speech). Men was gewoon iedereen te tutoyeren, om daarmee het getuigenis van de gelijkwaardigheid tot uiting te brengen. Ze spraken iedereen aan met het informele thou en niet met you (‘u’). Kunst leidde af van het wezenlijke in het leven. Theater, romans, muziek en zingen vielen daaronder. ‘Kiest slechts ontspanningen die rein en gezond zijn’. Quakers staan kritisch tegenover kunstmatig aangewakkerde behoeften.

Soberheid
Quakers zetten zich in voor een rechtvaardige verdeling van natuurlijke hulpbronnen in de wereld. Veel Quakers zijn vegetariër. Quakers zijn matig in het gebruik van alcohol en tabak, of zien er geheel van af. Voor veel Amerikaanse Quakers is alcohol taboe. De uiterste eenvoud wordt betracht bij Quakerbegrafenissen en huwelijken. Aanvankelijk werden grafstenen zelfs niet toegestaan. Het dragen van zwarte kleding bij zulke gelegenheden wordt ook afgewezen. Bovendien werden vrouwen aangeraden wel aanwezig te zijn op begrafenissen, tegen de toen heersende tijdgeest. Aan bruiloften mocht niet te veel geld besteed worden. Quakers weigeren hun hoed af te zetten tegenover hun meerderen. Tegen slavernij hebben ze zich altijd verzet. Vrouwen kregen altijd de mogelijkheid te spreken in Quakerbijeenkomsten. Ook was men tegen betaalde voorgangers, ‘huurling-priesters’ genoemd. Men was ook tegen het betalen van de tienden. De Quakers stelden dat het evangelie geen handelswaar is, met een beroep op de tekst: ‘Om niet hebt gij het ontvangen, geeft het om niet’. Quakers kennen geen heilige plaatsen of dagen, en ook geen ambten of sacramentele handelingen. In de Quakereredienst zijn de uiterlijke vormen tot een absoluut minimum teruggebracht. De Geest is niet afhankelijk van plaats, tijd of handeling. Daarom kan ieder aspect van het leven een teken van Gods liefde zijn (sacramentele visie op het leven). Dit brengt de Quakers ook op de beschermwaardigheid van het leven. Tot de mogelijkheid om iets van Gods genade te ervaren horen de gezamenlijke maaltijden.

Opvoeding
De Quakertraditie is moeilijk overdraagbaar en mede daarom kwetsbaar. De typische Quakermanieren, zoals het gebruik van stilte, kunnen alleen door ‘absorptie’ geleerd worden. Kinderen en jongeren zijn meestal de eerste of laatste tien minuten aanwezig in de dienst. De geloofsopvoeding wordt gezien als een verantwoordelijkheid van de hele Quakergemeenschap. In de meeste Quakergezinnen wordt wel eens uit de Bijbel gelezen, maar niet als een verplichting. Kinderen krijgen geen speelgoedgeweertjes of agressieve computerspelletjes. Het kijken naar films met geweld wordt afgeraden. Kinderen van leden vragen zelf het lidmaatschap aan. Men wordt geleerd zelfstandige keuzes te maken. Pasgeboren kinderen van leden van de groep worden voorgesteld in de meeting. Er zijn ook altijd een groep belangstelenden, attenders. Er wordt van aspirant-leden niet gevraagd om een bepaalde formulering te onderschrijven. Soms gaat de schriftelijke lidmaatschapsaanvraag gepaard met een beschrijving van de geestelijke zoektocht (spiritual journey).

Filantropische organisatie?
Soms denkt men dat de Quakers een filantropische organisatie op humanistische grondslag vormen. Er zijn leden die moeite hebben met de overwegend christelijke signatuur van de Quakers. Wereldwijd is er onder de Quakers een breed spectrum aan theologische opvattingen te vinden, van evangelicaal tot uiterst liberaal, neigend tot religieus humanisme en universalisme. Universalistische Quakers kiezen niet uitsluitend voor Christus, maar zien bijvoorbeeld in zowel Christus als Boeddha een leermeester. Opvallend is dat zowel George Fox als John Wesley de nadruk legden op de ervaring als basis voor het geloof.

Ongeprogrammeerde wijdingssamenkomst
Het Quakerisme wordt vaak uitgelegd aan de hand van ontkenningen: geen liturgie, geen belijdenis, geen doop, geen avondmaal, geen ambt. Een anekdote vertelt over iemand die voor het eerst een Quaker-meeting bezoekt en niet weet wat hem daar te wachten staat. Hij zit wat te draaien op zijn stoel, tot hij de moed vat om zijn buurman aan te stoten en te vragen wanneer de dienst begint. De buurman antwoordde: ‘The service starts when the meeting is over’. Quakers spreken over een ongeprogrammeerde wijdingssamenkomst. De stilte is nooit een doel op zich, maar altijd een middel om te luisteren naar de innerlijke stem, the still small voice. Een Quaker-meeting kan in principe overal gehouden worden. Op de Britse eilanden en in Noord-Amerika vindt men wel oorspronkelijke Quaker-meeting-huizen, zonder torens en klokken. Er is geen orgel en geen preekstoel. Er staan stoelen in een kring en in het midden staat een tafeltje. De muren zijn meestal kaal. Er zijn houten banken, soms zijn aan één kant een paar banken wat hoger, met een klankbord er boven, waar Quakers met bijzondere verantwoordelijkheden zaten, die nog al eens spraken.

De Quaker-meeting
Als je binnenkomst in het gebouw waar de samenkomst gehouden wordt, tref je daar iemand aan, die je, soms fluisterend, begroet: de deurwacht. De meeting is begonnen zodra er iemand in stilte heeft plaatsgenomen. Wat gebeurt er vervolgens? Een groepje mensen zit zwijgend een uur lang bij elkaar. Aan het begin van het uur zie je nog wel eens mensen wat zitten lezen, maar na een tijdje worden de boeken weggelegd. De één sluit zijn ogen, de ander zit voor zich uit te staren. Soms staat er iemand op en zegt wat. Zo’n gesproken bijdrage is vaak een kort getuigenis, waarbij soms een bijbeltekst gelezen wordt of een stukje uit de Quakerliteratuur. Soms spreekt iemand een gebed uit en bij hoge uitzondering wordt er wel eens wat gezongen. De spreker zoekt geen oogcontact met de andere deelnemers. Men richt zich niet tot iemand in het bijzonder. Het kan ook een uur lang stil zijn en dat betekent dan niet dat de meeting mislukt is. Van tevoren is afgesproken wie verantwoordelijk is voor het beëindigen van de meeting. Een ervaren Quaker voelt aan wanneer iemand op het punt staat iets te zeggen, of under a leading is. Als het uur bijna voorbij is, kijkt de verantwoordelijke eerst de kring rond en zoekt oogcontact met anderen. Wanneer die akkoord gaan, staan ze tegelijkertijd op en geven hun buren een hand. Iedereen is vrij om bij een kopje koffie of thee te blijven napraten, of om meteen weg te gaan.

Doorbreking van de stilte
De Quakertraditie biedt weinig houvast. Er is geen voorgeschreven methode om met de stilte om te gaan. Ervaren Quakers onderscheiden bepaalde fasen in de samenkomst. Eerst komen er triviale gedachten bij je op, maar als het goed is, laat je die na een tijdje los. Doordat het een gezamenlijk proces is, gaat dat makkelijker dan wanneer je in je eentje stil bent. Iedereen komt, bewust of onbewust, met een zekere geestelijke bagage naar de meeting, waarvan onderdelen soms ineens gebruikt kunnen worden. Iemand die zich geroepen voelt een gesproken bijdrage te geven, behoort zich een aantal dingen af te vragen. Allereerst is daar de vraag die aan het nieuwtestamentische concept van de onderscheiding der geesten ontleend is. Er is heel wat moed voor nodig om de stilte te doorbreken en daarom kan er vaak een hele worsteling aan voorafgaan. De gesproken bijdrage wordt een ministry genoemd.

Evangelicale Quakers doen het anders
In andere delen van de wereld, met name in Noord-Amerika, Kenia en Latijns-Amerika (door Amerikaanse zending ontstaan) houden Quakers geprogrammeerde erediensten, met een heel eenvoudige orde van dienst. Quakergroepen die deze diensten houden, vormen wereldwijd de meerderheid. Ze hebben vaak een evangelicale theologie. In Amerika geldt: hoe westelijker hoe evangelicaler. Het lijkt op een eenvoudige Amerikaanse protestantse eredienst, met dit verschil dat er nooit avondmaal wordt gevierd of gedoopt wordt. Er zijn een paar voorgangers (worship leaders), de preek is kort, er worden gezangen gezongen (nauwelijks psalmen). Daarna is er nog een educatief programma, Sunday school. Vanaf het begin waren er al travelling ministers. Dezen hadden daar geen speciale opleiding voor, maar deden dit uit een gevoel van roeping (concern). Vaak gingen ze twee aan twee. Door dit verschijnsel is er een traditie gekomen van reisbrieven, zendbrieven en groetbrieven. Meetings duurden in de eerste tijd veel langer dan een uur, en ook werd er een bepaalde vorm van spreken gebruikt: sing song, om de stem te laten dragen. Iemand die sprak, werd een recorded minister genoemd.

Rouw en trouw
In Nederland komt het niet vaak voor dat de nabestaanden van een overleden Quaker ook Quakers zijn. Daarom houdt men vaak op een later tijdstip een memorial meeting, waarin de overledene sober herdacht wordt. Ze zijn wars van alles dat neigt tot persoonsverheerlijking. Het gaat om Gods genade die door het leven van deze Quaker zichtbaar werd. Grafstenen zijn allemaal van dezelfde vorm en grootte. De 17e-eeuwse Quakers wilden buiten de stad begraven worden, ook al moest daarvoor een boete betaald worden. Het toenmalige gebruik de doden in kerken te begraven, wezen zij uit oogpunt van hygiëne af. Bij een huwelijk tussen twee Quakers staan beiden vanuit de stilte op en geven elkaar de hand, waarna ze elkaar in hun eigen woorden trouw beloven. In Nederland heeft dit huwelijk geen betekenis. In Engeland en Amerika zijn hebben ze wel de juridische status. Na afloopt van de meeting moeten alle aanwezigen, als getuigen, de trouwakte tekenen.

Verschillende samenkomsten
Er worden ook thuissamenkomsten gehouden: spontaan opkomende stiltes, die tot kansen (opportunities) tot inkeer en gebed worden. De sfeer is intiem. Men zou dit als een specifieke vorm van Quakerpastoraat kunnen beschouwen. Worship-sharing is een vorm van gesprek vanuit de stilte. De drempel om te spreken ligt hier lager. Wat echter voorkomen wordt is een discussie in de zin van aanval en verdediging. Meestal is er een thema en wordt er een begeleider aangewezen die het proces bewaakt. Bij grote Quakerbijeenkomsten is het gebruikelijk dat alle deelnemers worden ingedeeld in een worship-sharing group. Deze groepen komen dagelijks bijeen en vormen dan een thuisbasis voor de deelnemers. Een meeting for clearness is een bijeenkomst waarin persoonlijke levensvragen tegen het licht worden gehouden of opheldering wordt gezocht in conflictsituaties. Dit werd van oorsprong gebruikt voordat een stel wilde trouwen. Deze gesprekken, vanuit de stilte, gaan over de intenties van de aanstaande echtlieden. De woorden discernment, discipline en discipelschap vormen de kern van de Quakertraditie.

Kerkstructuur
Hoewel Fox nooit van plan geweest is een kerk te stichten, is er toch een groep ontstaan met een ordening: de Gospel Order, een kerkorde volgens het evangelie. In zijn ecclesiologie speelt het principe van het priesterschap aller gelovigen een belangrijke rol. De minste lidmaat heeft een taak, is dienstbaar en heeft anderen nodig. Deze gedachte weerhoudt veel mensen om het lidmaatschap aan te vragen. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen leken en ambtsdragers. Er is geen kerkenraad, alle leden beslissen mee over alles. In Engeland kent men ouderlingen en opzieners. In Amerika worden beide functies samengevoegd. Er is de mogelijkheid om een bepaalde Quaker vrij te stellen voor een bepaalde taak of een concern.

Geen beleid, maar uitvoering
Quakers zeggen met Jakobus dat geloof zonder werken dood is. Quakers danken hun bekendheid voornamelijk aan hun maatschappelijke betrokkenheid. Een van de kenmerkendste vragen zijn: ‘Is uw godsdienst gegrondvest in geestelijke ervaring en vindt hij uitdrukking in uw leven?’ Quakers stellen geen beleidsplannen op. Ze zien zich namelijk niet als ontwerpers, maar als uitvoerders van een beleid. Het woord ‘beleid’ kan een taboewoord genoemd worden. Beleid en belijden worden gezien als hindernissen voor de werking van de Heilige Geest. Doordat de universiteiten voor de Quakers gesloten bleven in Engeland, werden het echte autodidactische wetenschappers. De vraag naar een theologische onderbouwing van maatschappelijk werk wordt in Quakerkring niet vaak gesteld. Wat wel een criterium is, dat is de vraag of iets een waarachtig concern (opdracht of roeping) is. Niet iedere individuele roeping groeit uit tot concern. Voor erkenning is een proces van toetsing nodig. Een voorbeeld van een concern in het verleden is de afschaffing van de slavernij, wat John Woolman als zijn roeping zag. Een traditionele uitdrukking is: Ways will open. Het toetsen van concerns behoedt Quakerorganisaties voor overbelasting en ondoordachte acties. Een concern uit deze tijd is: het onderwerp ‘kindsoldaten’.

Inzet voor de naaste
William Penn schreef: ‘Ware vroomheid keert mensen niet van de wereld af, maar stelt hen in staat er beter in te leven, en moedigt hen juist aan te streven naar een verbetering van die wereld.’ De meeste Quakers denken bij het woord service niet aan een kerkdienst, maar aan hulpwerk. Een bekend motto is: Help to selfhelp. Projecten worden zo snel mogelijk overgedragen aan de lokale bevolking. Quakerhulpverleners boden hulp aan slachtoffers aan beide zijden van het conflict en vingen vluchtelingen op. Er was in het Britse leger een ambulance-eenheid. Tijdens de Koude Oorlog deden ze aan stille diplomatie. Men spreekt wel van Speak Truth to Power (zeg machthebbers de waarheid aan). Hierbij wordt geen publiciteit gezocht. In 1947 kregen ze de Nobelprijs voor de Vrede. Quakerhulpverleners dragen de achtpuntige zwart-rode Quakerster als herkenningsteken. Anders dan de huidige Quakers doen vermoeden, hadden de eerste Quakers een sterke zendingsdrang. Aan het einde van Fox’ leven waren de Quakers de grootste godsdienstige groepering buiten de Engelse kerk. In Amerika is deze zendingsdrang nog aanwezig, maar is omstreden in Engeland. Een man die het militarisme in Amerika zat was, vestigde zich in Costa Rica, het enige land ter wereld zonder leger.

Quakers en de staat
In 1833 pas nam de eerste Quaker zitting in het Britse parlement, Joseph Pease, nadat hij in plaats van de eed, een belofte had afgelegd. In de Nieuwe Wereld, met name in Pennsylvania, namen Quakers van begin af aan actief deel aan het bestuur. In deze staat leidde alleen moord en hoogverraad tot de doodstraf, terwijl het Engelse strafrecht nog 200 andere redenen kende. Penn publiceerde ook een model voor een internationale regering en sprak al over een soort Europese Unie. Hierin is de invloed van Hugo de Groot te merken. Ten tijde van de Amerikaanse Revolutie werden meer dan duizend Quakers het lidmaatschap ontzegd, omdat zij de wapens op hadden genomen. Penn stelde voor dat slaven na 14 jaar de vrijheid zouden krijgen, maar dit vond geen gehoor. Woolman, die tegen slavernij was, gebruikte geen artikelen die door slavenarbeid geproduceerd waren, zoals suiker en verf. Quakers hielpen mee met de Underground Railroad om slaven te helpen ontsnappen.

Stille diplomatie
In 1948 verwierven de Quakers met hun Quaker United Nations Ofices erkenning als ‘niet-gouvernementele organisatie’ bij de Verenigde Naties. De vertegenwoordigers in Genève concentreren zich op economische rechtvaardigheid, mensenrechten, in het bijzonder voor vluchtelingen, en ontwapening, met speciale aandacht voor kindsoldaten. Ook het milieu is een thema. Verschillende Quakers zijn op persoonlijk titel betrokken geweest bij de totstandkoming van politieke en maatschappelijke organisaties, zoals de Volkerenbond (1920) en Amnesty International (1961), waarvan de werkwijze doet denken aan de stille Quakerdiplomatie. Contacten met Leo Tolstoi bestonden vanaf 1887. Het werk van Tolstoi was voor veel Quakers een bron van inspiratie. Quakers hebben zich altijd ingezet voor menswaardige omstandigheden in gevangenissen. In Pennsylvania kregen ze de kans het gevangeniswezen zelf in te richten. Deze gevangenissen stonden model voor de hele wereld. De Quakers hebben namelijk eenzame opsluiting ingevoerd. Dit om gevangenen tot inkeer te brengen en de slechte invloed van medegevangenen te beperken. Quakers deden ook aan verzekeren: de verzekeringsmaatschappij Friends Provident Institution (instelling van Vrienden ten behoeve van de Voorzienigheid) werd in 1831 gesticht als structurele gezamenlijke voorziening voor noden.

Tenslotte
Door hun afkeer van dogmatiek en nadruk op ethiek, het concept van het Innerlijk Licht en het gebruik van stilte hebben Quakers meer dan andere christenen raakvlakken met andere godsdiensten. Fox en de zijnen probeerden het universele Licht dat volgens Joh. 1:9 ieder mens verlicht, in de aanhangers van andere godsdiensten aan te spreken. In het zoeken naar overeenkomsten met andere godsdiensten wordt het mystieke aspect van het Quakerisme geaccentueerd. De Indianen namen soms deel aan de Quaker-meeting. Zij herkenden daarin de aanbidding van de Grote Geest. Quakers stonden altijd argwanend tegenover de kunsten, dat was immers een schijnwereld. Ook het luisteren naar muziek of het zingen zou mensen afleiden van het zuivere leven. Aan het eind van de 19e eeuw veranderde deze houding.

Gepubliceerd in oktober 2007

Advertenties