De theologen gingen voorop

n.a.v. A.M. Lindeboom, De theologen gingen voorop. Eenvoudig verhaal van de ontmanteling van de Gereformeerde Kerken, Kampen 1987

Intellectualisme
Het is niet in één ruk gegaan. Het was een proces en velen beseften nauwelijks wat er aan de gang was. Een belangrijke oorzaak was het intellectualisme, het benaderen van het Evangelie op een nogal verstandelijke manier. Er kwam een verlangen naar een godsdienst zonder persoonlijk contact met God. Mensen ‘geloofden wel’, maar konden er niet goed over praten. Sommige predikanten gingen het grootste gedeelte van de preek besteden aan een tekstkritische kwestie. Vroeger besloot een predikant elke catechisatieles met het zingen van Ps. 100:4. ‘Want goedertieren is de Heer’ / Zijn goedheid eindigt nimmermeer / Zijn trouw en waarheid houdt haar kracht / Tot in het laatste nageslacht’. Helaas gold dit niet voor de Gereformeerde Kerken in Nederland. In 2004 ging ze op in de PKN en men kent en vindt haar standplaats bijna niet meer.

Vrijmaking
Dat verstandelijke zag je al bij de latere vrijgemaakten. Je moest niet gaan twijfelen over de zekerheid van je geloof. Allemaal hetzelfde volle verbond en allemaal dezelfde volle doop, zo heette het. Hoe intellectualistisch de latere vrijgemaakten hun strijd streden, blijkt uit een voorval dat ds. J. Overduin vermeldt. Er was een felle discussie over verbond en doop. Overduin kwam tussenbeide en stelde voor te vertellen wat voor rijkdom het verbond en de doop voor hun persoonlijk leven was. Het werd stil in de zaal.

Moeheid voor discussies
Na 1945 kwam er een nieuwe oriëntatie op gang, wat uiteindelijk terecht kwam in complete leervrijheid. Er vond een uittocht plaats naar christelijk-gereformeerde kerken en vooral veel evangelische gemeenten. De moeheid om nog over de leer te discussiëren stamt uit de tijd van de Vrijmaking (1944). Allerlei dwalingen konden een plaats krijgen. Nu zitten we met een kerkelijke ruïne. En de theologen gingen duidelijk voorop.

Schriftgezag
De kwestie van het Schriftgezag was belangrijk. Men kwam in de greep van de moderne wetenschap. Geloof in de evolutie werd door gereformeerde hoogleraren geaccepteerd alsof het bewezen was, zoals prof. G.P. Hartvelt, die voor de NCRV verklaarde dat de Bijbel een boek was vol mythen, sagen en legenden en hij nam het op voor de evolutietheorie. A.G. Honig jr. was een andere voorstander. Prof. H.M. Kuitert zei tegen Rik Valkenburg dat hij geen reden had om met Ps. 139 te bidden: ‘Zie of bij mij een schadelijke weg is’, want voor hem was het evident dat de evolutietheorie waar is. ‘Het is geen schadelijke weg om gegevens onder ogen te zien’.

Evolutie bewezen?
Merkwaardig: ongelovige wetenschappers zeggen ronduit dat de evolutie onbewezen is en dat het maar een hypothese is, terwijl Kuitert en andere gereformeerden zeggen: ‘Het is volop bewezen (…) Ik weet het zo zeker, dat ik niet eens meer behoef te bidden: Zie of bij mij een heilloze weg is’. Een professor is zelfs verontwaardigd dat sommige christenen niet in evolutie geloven. Je moet immers met de tijd meegaan! Toen prof. J. Lever voor NCRV-radio over de evolutie sprak en er verzoeken binnenkwamen om ook eens een tegenstander van de evolutieleer aan het woord te laten, werd dat geweigerd.

Kuitert niet aangepakt
Op de synode van Sneek (1970-1971) verklaarde Kuitert met zeker tien medestanders dat Adam nooit had bestaan en dat er van een zondeval, zoals ons die in Genesis 3 wordt beschreven, nooit sprake was geweest. De synode wist dat de Vrije Universiteit geen conflict rondom de persoon van Kuitert zouden dulden. Kuitert had verder onder de intellectuele elite binnen de kerk een behoorlijke aanhang. Daarbij kwam dat weinig mensen bereid waren een herhaling van 1944 te riskeren. Er was een moeheid om leertucht te oefenen. De synode heeft het hoofd gebogen en de leertucht nagelaten.

Vatbaarheid voor dwalingen
Als het gaat over het heil van Christus voor mens en wereld, wordt over zending geen woord gerept, wel over ontwikkelingshulp. Hoe intellectualistischer iemands geloof wordt, hoe groter vroeg of laat de vatbaarheid voor allerlei dwalingen. Prof. Honig verklaarde niet mee te kunnen gaan met Paulus toen die in Romeinen uitsprak dat door de zonde de dood in de wereld was gekomen. Kuitert verklaarde dat hij ieder aanvaardt, die zich christen noemt. Dus ook Dorothee Sölle, die zegt geen zonde te hebben en niet in de opstanding en wederkomst te geloven?

Zucht van verlichting
Het rapport God met ons in 1981 werd voorafgegaan met de serie Cahiers voor de gemeente, waarin bijvoorbeeld Kuitert onder de titel ‘Verstaat gij wat gij leest?’ (1968) een frontale aanval deed op de berouwbaarheid van de Heilige Schrift. Dit boek kreeg veertien drukken. Er was schreeuwende behoeft om hulp. Was iemand verplicht Gen. 1-3 op te vatten als een betrouwbaar bericht over schepping en zondeval? Nee, zegt Kuitert. Dat ontlokte aan duizenden geprangde borsten een zucht van verlichting. Kuitert verklaarde ook dat een ‘uitspansel’ niet eens bestaat. De natuurwetenschap met haar miljarden jaren is niet in strijd met Gen. 1.

Zes dagen?
Schepping in zes dagen? Welnee. Tijdens de Franse Revolutie heeft men geprobeerd een tiendaagse werkweek in te voeren, maar het duurde niet lang of men keerde weer terug tot de week van zeven dagen. De mens is gemaakt voor een zesdaagse werkweek, niet voor een negendaagse. Kuitert ontkent het historisch bestaan van Adam. Kuitert legt de Bijbel zo uit dat de evolutionisten hun gang kunnen gaan. Wat als Paulus Christus met Adam vergelijkt? ‘Er verandert aan het christelijk geloof niets, als Adam niet historisch persoon blijkt te zijn’. Kuitert liet dus bijbelse noties varen om bij de tijd te blijven en het gesprek met de wereld te vergemakkelijken. Wat bleek dit tevergeefs te zijn geweest!

Darwins brief
Schilder heeft gezegd dat wie de protologie loslaat (het begin), ook de eschatologie prijsgeeft. Wie het begin van de Schrift aantast, tast ook de leer van de laatste dingen aan. Zou het maar een kleinigheid zijn, zoals Kuitert zegt? Nee, de hele Bijbel wordt ermee overhoop gehaald. Charles Darwin heeft ooit een brief gestuurd aan een evangelist: ‘Uw samenkomsten hebben in een paar maanden meer voor het dorp gedaan dan al onze pogingen gedurende vele jaren. Wij zijn nooit in staat geweest een dronkaard te bekeren, maar door uw samenkomsten is er bij mijn weten geen enkele dronkaard in het dorp overgebleven’.

Ontzeg Hem Zijn vermogen niet!
‘Zon sta stil te Gibeon’ (Joz. 10). Kan ijzer drijven? Kuitert zegt: de Bijbel verhaalt ons hier geen wonder, maar wil ons iets anders leren. Wat dan? Dat vertelt hij er niet bij. De vermetele Kuitert betrapt Jozua op een wetenschappelijke fout. Laten wij maar zeggen: ‘Wat zou ooit Zijne macht beperken? / ’t Heelal staat onder Zijn gebied / Wat Zijne liefde wil bewerken / Ontzeg Hem Zijn vermogen niet’. Jona in de vis? In 1758 verklaart iemand dat een zeeman overboord viel en opgeslokt werd door een zeemonster. De kapitein schoot een kogel op de walvis af en dit had tot gevolg dat het dier de ingeslikte zeeman onmiddellijk weer uitspuwde. De zeeman was slechts lichtgewond. En zo zijn er nog meer voorbeelden. Het kan dus kennelijk wel!

Het zegt me niks
Kuitert ontkende in een vraaggesprek met de gereformeerde jeugd in 1968 openlijk de maagdelijke geboorte van Christus. In 1971 zei een gereformeerde jongere in een jeugdorgaan: ‘Ik lees nog regelmatig in de bijbel, maar Jezus als de Zoon van God zegt me niks, wel Jezus als mens’. Kuitert zegt eerst nog in de opstanding te geloven, want dat behoort ‘tot het hart van het christelijk geloof’. Even later is het anders. Hij somt twaalf manieren op waarop men in de opstanding kon geloven. Conclusie dus: het zal wel een verzinsel zijn. Over de wederkomst zegt Kuitert eerst nog mooie dingen, maar later zegt hij dat deze gebeurtenis ‘best heel anders kon verlopen dan Jezus heeft gezegd’.

Wiersinga veroordeeld
In 1974 werd onder leiding van Berkouwer Wiersinga’s proefschrift door de faculteit goedgekeurd, al geschiedde dit met de stemmen van Gispen en Ridderbos tegen. In datzelfde jaar sprak de synode openlijk uit: ‘Door te ontkennen dat Christus in onze plaats het gericht van God gedragen heeft, tast dr. Wiersinga een essentieel bestanddeel aan van de verzoeningsleer van de confessie en doet hij tekort aan de rechte prediking van het evangelie’. Kuitert nam Wiersinga, studentenpredikant, in bescherming. Deze verklaring had niet ieders instemming. Hoogleraren uit Kampen en Amsterdam protesteerden hiertegen. In 1976 sprak de synode uit dat het gevoelen van Wiersinga in de kerk van Christus ontoelaatbaar was. Maar dit was dan ook de laatste vuurpijl afgeschoten in een donkere nacht. Want de plaatselijke gemeenten en het kerkverband hebben daarna de zaak toch laten zitten.

Kritisch in de cultuur staan
Ja, hoe komt dat achteruitgaand kerkbezoek toch? Zou één reden daarvan kunnen zijn de gebrekkige en weinig bezielende prediking? Een studentenpredikant vindt het goed dat er studenten zijn, die zich wel betrokken weten bij het evangelie, maar daaraan geen uiting geven door bijvoorbeeld de kerkdienst te bezoeken. Nee, het gaat deze pastor vooral erom dat de studenten kritisch in de cultuur staan…

Abortus en euthanasie voor Kuitert geen probleem
Kuitert verklaart op bijna dictatoriale wijze dat het leven van de ongeboren vrucht de eerste maanden waardenvrij is. ‘Als een vrouw absoluut geen kind meer wil, dan heeft ze het absolute recht om abortus aan te vragen’. Zelfdoding? Ook geen probleem. De mens heeft immers het recht van zelfbeschikking. ‘Als er geen onvoorwaardelijke plicht tot leven is, wat is er dan tegen suïcide?’, aldus Kuitert. Het is volgens hem ook geoorloofd iemand bij zelfdoding te helpen.

Geen geboden meer
Van Kuitert is bekend dat hij bij de bediening des Woords op een gegeven moment de wet van de tien geboden niet meer voorlas. Dus geen ‘mijn ziel herdenkt met heilig beven’ meer, daar zijn we nu wel voorbij. De geboden, ach wat zullen die nog? Het LCGJ (jeugdwerk GKN) wond er geen doekjes om: ‘Hoe kan je je nu beroepen op een boek dat in een eeuwenlange worsteling is ontstaan en vol staat met herhalingen en tegenstrijdigheiden? Bovendien is de Bijbel in een zo andere tijd ontstaan dan de onze (…) Er is bijna geen overeenkomst te vinden. De bijbel is een tijdgebonden boek. We komen door de bijbel te lezen er achter hoe die mensen in die tijd, in hun situatie, handelden vanuit hun geloof. Vandaag leven wij. Wij handelen op onze eigen wijze’.

Samenwonen
Het huwelijk gaat niet langer om kinderen, maar om het echtpaar zelf. Tegen deze achtergrond kon ook het getal der samenwonenden toenemen. ‘Het gaat alleen om ons tweeën. Niemand heeft daar verder iets meer te maken, ook de overheid niet’. Terwijl tot tientallen jaren geleden veel niet-gelovigen samenwonen ook onfatsoenlijk vonden. Een gereformeerd predikant bad in een radio-kerkdienst: ‘Wij bidden U ook voor mensen, die het kind dat zij kregen, niet wilden’.

In liefde trouw
Toen Kuitert gevraagd werd of van een kinderloos echtpaar een zus van de vrouw zich ook mocht laten bevruchten door het zaad van haar zwager? Het antwoord van Kuitert was: ‘Laat die man dan maar gewoon met haar naar bed gaan. Dit gaat buiten wet en moraal om’. In het befaamde rapport ‘In liefde trouw’ worden allerlei andere, buiten-bijbelse seksuele relaties aanvaardbaar geacht. Homoseksualiteit, ‘zo ben ik nu eenmaal’. Iemand als Douma heeft deze redenering al afgewezen. Kuitert zegt: het evangelie betekent mens-zijn-met-en-voor-anderen. Dus moet de homofiele praktijk in de christelijke gemeente ook worden aanvaard, zonder enige terughoudendheid. Homofiele aanleg is hetzelfde als rood haar of linkshandigheid. Je moet het ze gunnen.

Homoseksuele praxis goedgekeurd
In 1980 werden het avondmaal én de ambten in één keer opengesteld voor mensen met homoseksuele praxis (overigens met veel tegenstemmers, maar dat telt niet, want de meerderheid beslist). Het ‘vrijen’ was daar dus bij inbegrepen, verduidelijkte de synode. G.B.J. Hiltermann verklaarde ooit dat de leden van de VVD en de PvdA, die in het parlement altijd zo druk met hun beschermende maatregelen in de weer zijn, tegelijk in hun hart niets van homoseksuele mensen moet hebben. Ze ontvangen veel liever normaal getrouwde mensen op bezoek. Het heidendom heeft homoseksualiteit ook nooit als normaal gezien. De propaganda voor de homoseksualiteit is echter huizenhoog opgelopen. Anno 2008 wordt de subsidie hiervoor alleen maar meer. Een keurige partij als de SGP dreigt geen subsidie meer te krijgen…

Van Lubbers moeten we het maar hebben
In 1983 werd een christelijke bureau voor evangelische hulp aan homofielen door zestig actievoerders overhoop gehaald. De politie werd meteen gebeld, maar maakte geen haast. Na vijf keer bellen kwamen de agenten en maakten een vrolijk gebaar van instemming tegen de actievoerders en weigerden in te grijpen. Er kwam een voorstel tot wetsontwerp, ondersteund vanuit gereformeerde hoek, om voortaan christelijke scholen en verenigingen te verbieden personeel te weren op grond van hun geaardheid of samenwonen. Minister-president Lubbers (rooms-katholiek) wilde zo ver echter niet gaan.

Geen genadeverbond meer, maar Bondgenoot-God
De leer van het (genade)verbond is zo goed als verdwenen. We horen nu wel spreken over de ‘Bondgenoot-God’. En van die God zijn wij ‘partners’. Waarin komt dit tot uiting? In wat we in politiek en maatschappij doen. Wij worden als bondgenoten van God geroepen om te strijden voor de verbetering van de maatschappij. Kuitert gaf de aanzet al in zijn proefschrift. Het wezen van God bestaat hierin dat Hij Partner en Bondgenoot van Israël is. God kan niet zonder mensen zijn.

Hoogmoed komt voor het verval
Kuitert heeft ook verklaard dat de rechtvaardiging door het geloof z’n beste tijd wel heeft gehad. Theologen als Kuitert werden steeds groter (in eigen hoogmoed) en dan werd de liefde en eerbied voor de Persoon van de Heere Jezus Christus snel minder. Dan verwachtte men het niet meer van Hem. Men ging steeds meer spreken over Jezus Messias, een modegril. Dominees zijn soms ook net apen en papegaaien, schreef Overduin. Ook hier kan men zeggen dat theologen, die dikke boeken schreven, zijn voorop gegaan.

Brezjnew als broeder in Christus
De invloed van het neo-marxisme zagen we daarin dat alles wat van links kwam, werd aangegrepen als een boodschap van heil. Het kapitalisme van Amerika kreeg er van langs. Het socialisme van het Oostblok was eigenlijk veel beter. Bresjnew is onze beste vriend, zei de één. Brezjnew is mijn broeder in Christus, zo zei de ander. In een pinkerpreek kreeg de paus een flinke veeg uit de ban, Van Agt omdat hij alles bij het oude wilde laten. De Heilige Geest bezielt vooral de dwarsliggers in de samenleving en de opstandelingen tegen de maatschappelijke orde.

Politiek is alles
Kuitert legt 2 Kor. 5:1 in een preek als volgt uit: we moeten in ons korte leven zoveel mogelijk maatschappelijk en politiek bezig zijn om wantoestanden op te ruimen. Maar we gaan allemaal dood. Doch we hebben in de hemel een eeuwig huis, niet met handen gemaakt. Het komt met ons en het komt met de wereld goed. Zo leren we de moed niet te verliezen, wanneer er politiek en maatschappelijk veel minder verandert dan we zouden willen. Deze preek raakt de verdrukking van de christenen in grote delen van de wereld (communistische landen!) zelfs met de vingertoppen niet aan.

Christen zonder kerk
Elke zondag valt men weer terug op dezelfde soort toepassingen: homofielen, werkloosheid, Zuid-Afrika, Woensdrecht. Veel dominees, als ze over een bepaalde tekst gaan preken, houden zich vooral met drie zaken bezig: wat staat er niet in? Wat kan ik er toch uithalen? Hoe krijg ik de twintig minuten vol? Toen er eens een wat ouderwetsere dominee op een klassieke manier preekte, zei iemand na de dienst: ‘Hij heeft niets gezegd over de politieke minderheden’. Je krijgt dan toestanden als: ‘Godsdienstig zijn is voor mij hetzelfde als dienstbaar zijn aan mensen’. ‘Je kunt ook christen zijn zonder de kerk veelvuldig van binnen te zien’. ‘Al die tegenwoordige geloofsverschillen interesseren mij niet. Het komt er maar op aan, dat je maatschappelijk bezig bent’.

Bijzondere zondagen
De lijst van bijzondere zondagen zag er rond 1987 als volgt uit: jeugdzondag, werelddiakonaatzondag, bijbelzondag, zendingszondag, evangelisatie-zondag, oecumenische zondag, Israël-zondag, lepra-zondag, gevangenenzondag, werkeloosheidszondag, vredeszondag, gezinszondag, homofielenzondag en vrouwen-in-bewegingszondag. De lijst wordt hoe langer hoe langer en onbijbelser.

In naam van de kerken, doe open de poort
De LCGJ, de jeugdorganisatie van de Gereformeerde Kerken, publiceerde het volgende gedicht over evangelisatie, wat smalend als ‘zieltjes winnen’ wordt betiteld. ‘In naam van de kerken, doe open de poort / Het welkom dat staat op de deur / Een preektijger schalt, zijn woord moet gehoord / Zijn story stelt u nooit teleur / Bekeert u, gij mensen en opent uw hart / U wordt dan gelukkig, vergeet al uw smart / U hebt het gevonden, u bent gered / Gefeliciteerd, tetretet’. Er wordt schamper gesproken over de liederen van Joh. de Heer. Dit is nooit een goed teken. Deze man zong zelf voor de radio. Hij sprak de mens op onnavolgbare wijze op zijn zwakste punt aan, namelijk zijn zondaars-zijn en hij bracht eveneens op onnavolgbare wijze het evangelie. Hij verstond als geen ander de kunst om, al zingend, de mensen te laten horen hoe goed Jezus wel was.

In naam van de wereld, doe open de kerk
Een ander lied dat in het blad stond was: ‘In naam van de wereld, doe open de kerk / Presentie, dat is het parool / ‘Er zijn voor de ander’, dat is nu uw werk / Dat spaart toch de geit en de kool / Verkeert bij de mensen en weest solidair / Komt op voor de minste, dat is missionair / De kerk is ontbonden en is nu gered / Gefeliciteerd, tetretet’. De LCGJ kan nog verder gaan: ‘Looft God niet meer overal / Zoek Hem niet bij macht, getal / Denk Hem niet in pracht en praal / Geef Hem niet een Koningszaal / Slijp Hem van de ronde gulden / Maak van Hem geen topfiguur / In de wolken, hoog en guur / Bij bedankt voor al die hulde’. Dit is ronduit godslasterlijke taal.

Jezus, ‘de Heer van de dans’
Men gaat nóg verder: een gedicht voer Jezus, ‘de Heer van de dans’. ‘Dans dan en doe maar met mij mee! / Ik ben de Heer van de dans, zei Hij / En ik ga je voor, dus doe maar met mij / Want Ik ga je voor in de dans, zei Hij’. Lindeboom denkt bij al deze spotternij aan die zomerse zondagdiensten in Kampen, waar vol eerbied bijvoorbeeld werd gezongen ‘Zend Heer’ Uw licht en waarheid neder’. Dat waren nog eens tijden in de Gereformeerde Kerken!

Betere maatschappij?
Geloofsopvoeding, ontbrak het daar niet aan? Iets wat voor Israël zo belangrijk was? Is het bijvoorbeeld niet wat te vroeg gegrepen, wanneer op een jeugdvereniging voor 13 en 14 jarigen de inleiding gaat over onze verantwoordelijkheid voor de wereld? Wereldomvattende politieke en economische wantoestanden kregen een absolute voorrang in het jeugdwerk. Er werd hier een theologie geïntroduceerd zonder Jezus en van menselijk activisme vol. Maar ís onze samenleving er wel zoveel beter van geworden?

Verval van normen in de samenleving
Nee, de maatschappelijke ontsporingen zijn alleen maar toegenomen. Toen in 1982 de minister van Volkshuisvesting gevraagd werd wat de oorzaak was van het vandalisme, het grote aantal echtscheidingen en de daarvoor nodige extra woningen, zei hij: het verval van normen in de samenleving. K. Exalto heeft gezegd: ‘De theologen, zij zijn de hoofdschuldigen. Alle inzichten en concepties die er zijn gaan op de theologie terug. Velen van hen draven voorop’.

Christelijke barmhartigheid
Is het waar dat de kerk zich nooit met maatschappelijke vraagstukken heeft beziggehouden? Nee! Denk aan het Reveil met Heldring, de Christelijke Vrienden, Tot heil des volks en al die christelijke verenigingen in Nederland als Bartimeüs en ’s Heerenloo, de psychiatrische inrichting in Ermelo en stichting ‘Schuilplaats’. Het dagblad Trouw heeft ooit van de EO gezegd dat ze wel vlotte opwekkende preken laat horen, maar de ogen sluit voor wat er in de wereld aan de hand is. Men vergeet dat de EO volop bezig was en is met diaconaal maatschappelijk werd over de hele wereld.

Lang-zal-ze-leven
Het dopen van kinderen vindt steeds later na de geboorte plaats; is dit een teken van mindere waardering? In sommige Gereformeerde Kerken gebeurde het dat de kinderen terstond na de doop zongen: ‘Lang-zal-ze-leven, lang-zal-ze-leven, lang-zal-ze-leven in de gloria…’ Het doopsformulier werd steeds korter. Lindeboom vertelt dat hij soms in andere gemeenten voorging waarbij in het formulier doorstrepingen en haakjes waren geplaatst. Er zijn zelfs dominees geweest die helemaal geen formulier voorlazen en slechts vroegen: Wilt u dat uw kind wordt gedoopt? Ook gebeurde het ergens dat de vader doopte in de naam van de Vader, de moeder in de naam van de Zoon en een ander familielid in de naam van de Heilige Geest. De classis oordeelde dat deze doop als wettig diende te worden erkend…

‘Daar zit meer aan vast’
In Rotterdam-Delfshaven was een kind van twee vrouwen per kunstmatige inseminatie verwekt en dat moest gedoopt worden. Maar kon dit wel? Ja, het ging door. ‘De doop in Delfshaven, daar zit meer aan vast’, zo verklaarde iemand treffend. Ondanks alle tegenstand, wilde de kerkenraad de doop boven alles door laten gaan. De anders zo schaars gevulde kerk was op desbetreffende zondag tot de laatste plaats bezet. Het grootste deel van de eigen gemeente was echter thuisgebleven. Velen waren gekomen voor sensatie. De eerste psalm was een heuse wraakpsalm voor allen die tegen deze doop waren geweest: Ps. 70:1. ‘Haast U om mij te redden, God! / O Heer’, doe uw verlossing dagen / Maak hen beschaamd, die mij belagen / Drijf met de spotters zelf de spot / Verlos, o Heer’, mij uit de handen / Van wie mij naar het leven staan / Doe Gij het lachen hun vergaan / Dan vluchten zij voor eigen schande’. Een verslaggever van Het Parool schreef: ‘Het ging er tegen aan!’ Met volle borst en veel enthousiasme werd dit lied gezongen. Na de doop gaf één van de twee moeders de dominee ‘twee stevige zoenen’. De gemeente is roemloos ten onder gegaan…

Kinderen aan het avondmaal: samen spelen is pas fijn
Kinderen moesten aan het avondmaal. Wie er tegen was, werd gezegd: ‘De jongeren voelen zich nu als een zak vuil. Dit pikken we niet meer. De jeugd wordt de kerk uitgejaagd’. De synode stond het evenwel niet toe, maar greep ook niet in als het wel gebeurde, ‘om pastorale redenen’. Het woord ‘pastoraal’ wordt in zulke zaken opvallend vaak gebruikt. Besluiten van de synode gingen vaak uit van de ‘onhoudbare praktijk’, zonder voorafgaande motivering uit de Schrift. In een bepaalde gemeente werd een versje door de kinderen gezongen na het avondmaal, staande in een kring: ‘Kijk eens om je heen, kijk eens om je heen / Geef elkaar een hand, je bent niet alleen / Want wij moeten samen delen, samen zingen, samen spelen / Ook al zijn wij nog maar klein: samen spelen is pas fijn’.

Avondmaal en oordeel
Lindeboom zegt: ‘Uit mijn jeugd herinner ik mij nog hoe het vroeger gewoonte was dat velen, op hun plaats teruggekeerd – de mannen staande, de vrouwen zittende – eerst in stilte voor ontvangen zegen een dankgebed opzonden tot God’. In sommige gemeenten konden mensen die nader met het geloof wilden kennismaken meteen deelnemen aan het avondmaal. Op een gegeven moment waren er in de Gereformeerde Kerken geen belemmeringen meer voor niemand om avondmaal te kunnen vieren. Een losse levenswandel stond dat niet meer in de weg. Wordt er vergeten dat Paulus zegt dat de toorn Gods over de gemeente kan worden verwekt bij de ontheiliging van het avondmaal?

God met ons
Het rapport God met ons (1981) spreekt over verschillende geloofsbeleving, maar er is op de keper beschouwd toch in werkelijkheid iets anders aan de hand. Het rapport gebruikt de wereldse sleutel bij de opening van de schatkamer van God. Abraham besloot destijds zelfstandig naar Kanaän te emigreren, het postuur van de koningen wordt in de Bijbel overdreven weergegeven, David kon geen leeuw en beer verslagen hebben, de bijbelse geschiedschrijving is weinig objectief, de fabelachtig grote getallen in de Bijbel kloppen niet (bijvoorbeeld dat bij de belegering van Jeruzalem 185.000 Assyriërs door de engel des Heeren gedood werden). Een wonder kon alleen geloofd worden als de betrokken persoon met het gebeuren een zeer innige band heeft.

De Schrift is vooral menselijk
Over mensen als zondaren wordt stelselmatig gezwegen. Daarentegen zien we een neo-marxistische omvorming van het evangelie. En dan kunnen de deputaten wel zeggen dat ze dit rapport hebben geschreven ‘zittend aan de voeten van Jezus’, maar wat is dat voor gepraat? Het menselijke karakter van de Schrift krijgt de volle aandacht boven het goddelijk karakter ervan. De historiciteit van de zondeval wordt met heel zwakke stem beleden en men kiest niet duidelijk positie tegenover hen die de historiciteit ervan loochenen. Het rapport gaat uit van de Bondgenoot-God met zijn partners. Het rapport neemt personen die wonderen loochenen in bescherming (behalve als het over de opstanding gaat).

Vrijpostige partners
We zien dat zodra de beschouwing van partners in het bondgenootschap met God veld wint, deze partners terstond te vrijmoedig gaan optreden en veel te veel gaan zeggen. Iemand zei: ‘Ik zeg het wat boud, maar toch: we hebben Gods Woord losgelaten; het is niet meer gezaghebbend, normgevend (…) Het gevolg is een verzwakte, onaantrekkelijke kerk’. Kuitert zei eens dat als je God in de kerk niet meer kunt ontmoeten, je dan het beste de kerk kunt verlaten om Hem dan in de wereld te vinden. Zo hoort het zelfs, wan de fijnste christenen waren juist de buitenkerkelijke.

Plurale kerk
Prof. Joachim Kraus heeft gezegd: ‘Het schermen met het begrip plurale kerk is een goocheltruc van kerkleidingen om de eenheid te bewaren ten koste van de waarheid’. Maar toch, er wordt een onderzoek gepresenteerd over kerkmensen in al haar soorten. Er zijn zes verschillende typen gelovigen: de mensen van de bevinding, de christenen van de daad, zij die vooral gegrepen zijn door de viering van de liturgie, de charismatische typen (die verlangen naar de Heilige Geest), de christenen van de belijdenis en zij die vooral gegrepen zijn door de mens. Een type die er ronduit slecht vanaf komt is ‘de christenen van de traditie’.

Zondag 10 vervallen
Zondag 10 kan na Auschwitz en Hiroshima voor vervallen worden verklaard. Joop den Uyl (gereformeerd opgevoed) zei voor de radio dat we ‘sinds Auschwitz niet meer konden spreken van de almacht Gods of dergelijke lariekoek’. Wij vragen ons in alle voorzichtigheid af: hoeveel groter onheil dan Auschwitz moet de zondvloed wel niet geweest zijn? Of het vergrijp aan de Zoon van God: de kruisiging van Christus? Men ontneemt aan de christelijke gemeente de troost van Gods almachtig, voorzienig bestel, en weer waren het mede de theologen die dat deden. Churchill schijnt tegen Gerbrandy gezegd te hebben: ‘Als het waar is dat God de wereld regeert, dan vind ik dat Hij dat maar slecht doet’.

VU niet gereformeerd
Prof. J.T. Bakker zei op een gegeven moment over de drie formulieren van eenheid: ‘Dat was een onderling overeengekomen bundel afspraken voor die tijd en in die tijd’. Vandaag kan men daar niet meer op terugvallen. In 1971 vroeg Godfried Bomans in een bekend tv-interview aan Kuitert: ‘Bent u als professor onafzetbaar?’ Een rechtstreeks antwoord kwam er niet. Wel verklaarde deze theoloog nogal duidelijk ‘dat de Vrije Universiteit, waar ik dus doceer, geen gereformeerde aangelegenheid is. Die theologische faculteit ook niet’.

Dienstencentrum
Het moderamen van de synode krijgt steeds meer macht. Aan het Dienstencentrum werken tallozen (in de jaren tachtig meer dan 150). Dit kost de kerken jaarlijks een kolossaal bedrag en haast niemand die de blaadjes die ze uitgeeft leest. Lindeboom vraagt zich af of er niet grondige bezuinigingen nodig zijn. Er worden achttien periodieken uitgegeven en de kerken moeten maar betalen en slikken wat voor onzin daar vaak in staat. Het kerverband heeft een onheilspellend overwicht over de plaatselijke gemeente gekregen.

Terreur gesubsidieerd
Bij een vergadering van de Wereldraad van Kerken, waar ook gereformeerden bijzaten, spraken ze in een verklaring tegen de apartheidspolitiek ‘Wij leiders van kerken uit West-Europa’. Erg bescheiden klonk dit niet. En erg gereformeerd helemaal niet! Het Algemeen Diakonaal Bureau betaalde de huur van het kantoorgebouw van de ANC te Brussel. Dat wil dus zeggen van het marxistische en in feite communistische ANC, dat enkele jaren geleden een bom liet ontploffen bij het luchtvaartcentrum te Pretoria met 32 doden als gevolg. Professor aan de VU A. Wessels aarzelt niet Mohammed te zien als een profeet. Moslims zijn mensen die in God geloven, zich vol vertrouwen aan God overgeven, vrede met God zoeken en Gods wet willen volgen. J. Slomp heeft met verve verdedigd dat onze God dezelfde is als Allah.

Evangelisatie vervangen door actie
De Gereformeerde Kerken ging vriendschap aan met een onchristelijke maar machtige partij als de PvdA. Toen in een gemeente bekend werd dat hun beroepen predikant lid van de PvdA was, probeerde men het ongedaan te maken, maar de theologische faculteit van de VU hoorde ervan en er kwam een steunbetuiging van 140 predikanten en studenten tegen het intrekken van het beroep. De intolerantie van de toleranten… Evangelisatie kende alleen nog maar als inhoud: politieke en sociale verhoudingen – protest tegen economische uitbuiting, racisme, onderdrukking, opkomen voor achtergestelde groepen – het liefst door middel van actie.

Zending
Toen in 1986 het grote evangelistencongres van Billy Graham in Amsterdam plaatsvond, bejegende de dagbladpers het met een zekere hooghartigheid. De NCRV verklaarde dat Billy Graham op dat congres deze evangelisten ‘de kneepjes kwam leren om mensen te bekeren’. Veel gereformeerde voormannen toonden geen interesse in dit congres, behalve prof. Verkuyl. De Raad van Kerken ontbrak bijvoorbeeld. Kuitert heeft uitgesproken dat het christelijk geloof slechts één van de vele wegen tot God is. De noodzaak tot zending vervalt zo. Weer herinnert Lindeboom de goede oude gereformeerde tijd, toen ‘in een afgeladen Brugwalkerk één van mijn hoogleraren op indrukwekkende wijze preekte over het woord van Jezus: “Wie heeft hem zal gegeven worden en hij zal overvloedig hebben; maar wie niet heeft, ook wat hij heeft zal hem ontnomen worden”. Maar wie doet dat tegenwoordig nog?’

Met z’n allen zwijgen
Na Bavincks dogmatiek was die van Wentsel weer de eerste die op het gereformeerde erf verscheen. Maar de gereformeerde bladen gaven er geen notitie van. Toen Kuitert enkele maanden later slechts een klein boekje schreef over euthanasie, was J.T. Bakker er terstond bij om dit op uiterst hartelijke wijze in twee artikelen te bespreken.

Herroepen kan
‘Wij hebben de nieuwe tijd, welke na de laatste oorlog aanbrak, op een zeer onevenwichtige wijze verwerkt’. De hoogleraren ook in Kampen hebben er niet weinig toe bijgedragen dat de leervrijheid in de Gereformeerde Kerken voet aan de grond kreeg. De hoogleraren zijn praktisch onafzetbaar geworden. De Duitse theologe prof. E. Linnemann was in de volle zin des woords een radicaal theologe. Zij is echter toen ze elf jaar hoogleraar was in 1977 op een Bijbelkring van eenvoudigen tot andere gedachten en zelfs tot Christus gekomen. Zij heeft toen al haar vroegere bijbelkritiek openlijk herroepen. ‘Als Kuitert nu ook eens zover zou kunnen komen!’

Op alle fronten overwinning voor modernen
De jeugdbeweging is volop modern, de Theologische Schooldagen zijn afgeschaft, wat vroeger gereformeerd was, wordt nu van het kerkelijk erf verdreven. De voorstanders van de nieuwe theologische denkbeelden hebben op alle fronten de overwinning behaald. Een gereformeerd orgaan kwam in 1986 met een artikel getiteld ‘Zij zwom graag in haar blootje’. Het was een artikel dat ging over naakt zwemmen en had de bedoeling: laten we toch ophouden met dat vroegere conservatisme.

De bezieling weg
Het kan nog wel eens zo zijn dat ‘op dit ogenblik onder de Gereformeerden van dertig tot vijftig jaar velen zijn die niet meer hebben dan het zogenaamde historische geloof’, zo denkt Lindeboom. Hij citeert een ouderling die hij eens hoorde opmerken dat een gemeente die vol van activiteiten is, nog niet vol hoeft te zijn van de Heilige Geest. De rooms-katholieke Godfried Bomans heeft een dag voor zijn dood gezegd: ‘Onze bezieling is weg’. Gold dit ook niet voor de gereformeerden?

Gepubliceerd in juli 2008