Het huwelijk in het licht van de Reformatie

n.a.v. W. Verboom, Het huwelijk in het licht van de Reformatie, Willem de Zwijgerstichting 2003/1

1. Het huwelijk vóór de Reformatie
Het was helemaal een kerkelijke aangelegenheid. Dit had verschillende oorzaken. Één daarvan is dat men huwelijk en seksualiteit als iets minderwaardigs zag. Dat behoorde tot het lagere natuurlijke leven. Augustinus’ mening heeft hierin meegespeeld. Bij hem was het zorgen voor nageslacht het belangrijkste doel van het huwelijk, dus niet de onderlinge liefde. Gemeenschap tussen man en vrouw is nu eenmaal noodzakelijk om kinderen voort te brengen. Volgens het canonieke recht is het verwekken van kinderen het eerste doel van het huwelijk. De seksuele gemeenschap van twee mensen is op zich genomen zondig en heeft de genade van de kerk nodig. Daarom trok de kerk het huwelijk naar zich toe; het werd zelfs een sacrament.

Men baseerde dit op de woorden van Ef. 5:32. ‘Deze verborgenheid (de huwelijksrelatie van man en vrouw) is groot’. Het woord verborgenheid, Grieks musterèon, Latijns sacramentum zorgde voor deze fout. Omdat de huwelijkssluiting een sacramenteel karakter draagt, kunnen man en vrouw, ondanks de zondige huwelijksgemeenschap toch delen in het heil van God.

Merkwaardig: aan de ene kant is het huwelijk iets van lagere orde, aan de andere kant is het als sacrament iets heiligs. Dat heeft tot gevolg gehad dat lang niet iedereen met elkaar mocht trouwen. Er waren heel veel huwelijksbelemmeringen. Echtscheiding was niet mogelijk. Het celibaat is in lijn van Augustinus. Hij gaf ook de voorkeur aan het ongehuwde leven boven het gehuwde. Het is bekend dat dit voor veel priesters te veel gevraagd was; gevolg was een dubbele moraal. Over de vrouw werd trouwens geringschattend gedacht.

2. Het huwelijk in de Reformatie
2.1 Luther
Luther achtte het huwelijk zeer hoog. Hij waardeerde de positie van de vrouw op. Het celibaat is een uitvinding van de duivel; het leidt tot ongelooflijke ontsporingen. Luthers vrouw Catharina van Bora was zelf non geweest; had zij de eens afgelegde belofte niet verbroken? Nee, want deze belofte was wel gedaan, maar ze heeft geen enkele betekenis, omdat ze voortkwam uit de dwaalleer van Rome. Luther had een nieuwe visie op seksualiteit. De zonde zit niet in de seksualiteit zelf, maar in de wil van de mens, die tot zondigen geneigd is. Toch gaat het verwekken van kinderen ook bij Luther voorop. Hij wijst het sacramentele karakter van het huwelijk af. Luther wilde het huwelijk vanuit het terrein van de kerk overbrengen naar het domein, waar het thuis hoort: dat van de natuur, of van de wereld. Wat de kerk doet is het huwelijk na de sluiting inzegenen. Daarvoor heeft Luther een eigen liturgie ontworpen.

Tegenover echtscheiding staat Luther negatief. Hij vindt het erger dan bigamie. Alleen bij echtbreuk is het geoorloofd. Ook wanneer een man wegloopt, mag de vrouw hertrouwen. Merkwaardig is Luthers opvatting over impotentie. Wanneer een man weet dat hij impotent is en toch trouwt, bedriegt hij zijn vrouw. Dat is ook een reden tot echtscheiding.

Over zijn eigen vrouw zei Luther eens: ‘Zij is mij meer waard dan het koninkrijk Frankrijk en de republiek Venetië, want zij is een vrome vrouw, door God mij gegeven’. Verder zegt Luther: ‘Ik hoor ook dat er vaak krakelen en geschillen tussen echtgenoten zijn, die wij niet kennen op die manier. Maar de grootste reden, om haar lief te hebben en te waarderen is deze, dat zij geloofd heeft en oprecht is, zoals het een vrome, eerbare vrouw past. En als een man dit alles overweegt, zal hij gemakkelijk zich heen zetten over kleine moeilijkheden en zich weten te beheersen bij alle aanleiding tot twist, die de satan zo graag tussen man en vrouw zaait.’

2.2 Calvijn
Evenals bij Luther was het huwelijk voor Calvijn geen theoretische beschouwing. Hij was zelf getrouwd, met Idelette de Bure. Calvijn zag het huwelijk als een ordinantie, een instelling van God, een goede gave van God. De mens heeft het huwelijk nodig, als hulp. De eerste bedoeling is niet het verwekken van kinderen, maar de onderlinge hulp en bijstand die man en vrouw elkaar verlenen. Het huwelijk is een afschaduwing van het huwelijk van Christus en Zijn gemeente. Dat de man het hoofd is van zijn vrouw, is meer een zaak van samenwerking dan van overheersen. De vrouw is ook eerst levensgezellin, dan pas moeder.

Als het gaat om seksualiteit, moet er maat in het genieten ervan gehouden worden. Calvijn is genuanceerd over het niet getrouwd zijn. Maar de gave van het niet gehuwd zijn bezit niet iedereen. Het huwelijk is heilig, echtscheiding kan alleen in geval van overspel. Dan is het huwelijk al gebroken. De overheid als dienares van God draagt de verantwoordelijkheid voor het huwelijksleven. Calvijn vond de toestemming van de ouders nodig voor het huwelijk. Dat was volgens het canonieke kerkelijke recht niet nodig. De bevestiging van het huwelijk kon plaatsvinden op de zondagse middagdienst (behalve op avondmaalszondagen) of anders in één van de doordeweekse kerkdiensten.

2.3 Bucer
Bucers leven was er één vol aandacht en inzet voor het huwelijk van ieder mens, inclusief dat van hemzelf. Hij zag het huwelijk als iets dat heel het maatschappelijk gebeuren beïnvloedt. Kerk en maatschappij zullen alleen maar gereformeerd kunnen worden als de reformatie van het huwelijk daaraan voorafgaat. Vooral het priesterhuwelijk vond Bucer belangrijk, ook gezien de voorbeeldfunctie. Het huwelijk is tot heil van de naaste, het is bij uitstek de plaats waar Gods liefdesgebod kan worden opgevolgd.

Bucer zet in bij de schepping als bijbelse fundering van het huwelijk. Hoewel Bucer een huwelijk met een ongelovige zondig noemt, moet hij aan de andere kant ook toegeven, dat een huwelijk van ongelovigen een echt huwelijk kan zijn. Alleen al daarom kan het huwelijk nooit een sacrament zijn. Seksualiteit is niet een gevolg van de zondeval, maar een scheppingsgave van God. Terwijl Luther en anderen het verwerkken van nageslacht en het voorkomen van ontucht voorop plaatsen, noemt Bucer (net als Calvijn) de wederzijdse relatie en trouw als eerste en voornaamste doel. Hij noemt het verlangen naar elkaar Gods ‘heilger Werck des ehelichen Liebe’.

Vergeleken met de visie van anderen zijn Bucers gedachten over echtscheiding ruim. Als liefde en trouw er niet meer zijn, dan is er ook geen huwelijk meer, maar een schijnhuwelijk. Dan kan het huwelijk beter ontbonden worden: echtscheiding om erger te voorkomen. Bucer ziet het huwelijk als een zaak die behoort tot het burgerlijke leven.

2.4 Nederland
Altijd was de huwelijkssluiting een zaak van de kerk geweest. We krijgen de indruk dat de overheid dat ook maar liever zo wilde houden. Het begon met de verloving. Daaronder verstond men de wederzijdse trouwbelofte van de bruid en de bruidegom. Daarna moesten de namen van het bruidspaar drie keer worden afgekondigd, hetzij door de kerk, hetzij door de overheid. Behoorde men niet tot de Gereformeerde Kerk, dan trouwde men voor de overheid.

2.5 Het huwelijksformulier
Het klassiek-gereformeerde huwelijksformulier komt uit de Paltz, waar Datheen het ten behoeve van de vluchtelingengemeente aldaar samenstelde. De belangrijkste onderdelen zijn afkomstig van M. Micron te londen en de kerkorde van de Paltz. Het formulier bestaat uit twee delen: het gedeelte dat behoort bij de bevestiging en het gedeelte dat behoort bij de inzegening.

2.6 Samenvatting
Het huwelijk wordt gezien als een scheppingsinstelling van God. Huwelijk en gezin vormen de grondstructuren van het menselijk samenleving. De seksualiteit heeft haar eigen plaats binnen het huwelijk. Het is een goede gave van God. Homoseksuele relaties komen niet in beeld. Het zijn de ‘stomme zonden’. Ze worden als ze al genoemd worden scherp veroordeeld, waaronder door Calvijn. Drie elementen heeft het huwelijk: kinderen, liefde/trouw en bewaard worden voor ontucht. De eigen taak van de kerk bestaat niet uit de huwelijksbevestiging of -voltrekking, maar de huwelijksinzegening. Bucer wil met zijn ruime echtscheidingsvisie vooral de vrouw beschermen.

3. Het huwelijk in de gereformeerde traditie
3.1 Johannes van der Kemp (1664-1718)
Deze man van de Nadere Reformatie gaat uit van de goedheid van het huwelijk. Het is ook heilig. Het dient volkomen vrijwillig te worden aangegaan. Men gaat het voor het hele leven aan. De huwelijksrelatie kan worden vergeleken met een verbond. Dat gaat niet alleen maar twee mensen aan, maar de hele gemeenschap. Doel van het huwelijk is: ‘Tot onderlinge hulp en tot voortzetting van ’t menschelike geslachte’. Het derde doel, voorkoming van ontucht, noemt hij niet. Van der Kemp keurt gemeenschap vóór het huwelijk af. Echtbreuk door echtscheiding of overspel in verschillende vormen is in strijd met Gods verbond. Hij staat erg huiverig tegenover hetrouwen. Over homoseksualiteit zegt hij: ‘Zonde der Sodomieten / van Godt met vuur van den hemel gestraft (…) Deze onnatuurlike en meer dan beestelike zonden willen we niet melden / ze wordt toch met reden stomme zonde genoemt’.

3.2 Petrus Wittewrongel (1609-1662)
Hij schreef Oeconomia Christana ofte Christelike Hyshoudinge, en is beïnvloed door het puritanisme. Hij laat de hoge waarde van het huwelijk opkomen vanuit de schepping. God brengt man en vrouw samen, zoals ook het eerste huwelijk tussen Adam en Eva. Het is niet genoeg wanneer man en vrouw ervoor zorgen dat de huwelijksband intact blijft; ze moeten immers ook troost en genoegen aan het samenleven kunnen beleven. Er moet sprake zijn van conjugale liefde, onderlinge verdraagzaamheid en zorg voor elkaars welstand. Goede liefde is ook religieuze liefde. De essentie is dat man en vrouw bij elkaar wonen, in één huis, aan één tafel en vooral in één bed.

Als eerste doel noemt hij dat er gezorgd moet worden voor een ‘heyligh zaedt’. Man en vrouw worden steeds vaster in liefde verenigd en bewaren de kuisheid zo beter. De seksuele omgang is niet bedoeld om het vuur van lusten aan te wakkeren, maar om dit vuur te doven. Matigheid moet betracht worden. In twee gevallen dient men zich seksueel te onthouden, tijdens de menstruatieperiode van de vrouw en gedurende een vastenperiode. Wittewrongel geeft praktische adviezen, bijvoorbeeld: men moet niet aan elke minder prettige uitspraak van de ander onmiddellijk aanstoot nemen. Wanneer de één de ander over iets wil berispen, moet dat altijd onder vier ogen gebeuren, zonder gebruik van bittere woorden.

Wanneer iemand trouweloos verlaten wordt, is de verlatene vrij om een ander te trouwen. Overspelers verbreken het verbond van God. Wittewrongel voert een pleidooi om een dergelijke zware zonde met de zwaarste straf, de doodstraf, te straffen. De hiërarchische verhouding tussen man en vrouw wordt gerelativeerd vanuit de symboliek die er in ligt opgesloten dat de vrouw uit de zijde van de man geschapen is: ‘Sy is uyt den Man genomen; niet van de voet, op dat hyse voor geen voetslet soude houden; niet van het hooft, opdat sy hem niet soude verachten; Maer uyt sijne zijde, opdat de twee naeste bueren, d’eerste het herte, haer lief hebben; en d’ander, de armen, haer omhelsen souden’.

Christelijke gezinnen zijn kleine gemeenten van God. Heel het dagelijkse leen dient te worden gestileerd door huiscatechese, gebeden, bijbellezing, stichtelijke gesprekken, meditatie, psalmgezang en het bijwonen van de openbare eredienst.

3.3 Abraham Kuyper (1837-1820)
God schiep man én vrouw en ziel én lichaam. Het huwelijk is ten principale monogaam. De oorsprong komt uit de schepping. Kuyper maakt onderscheid tussen verschillende terreinen van het leven: kerk, staat, school, gezin. Kuyper ziet het huwelijk behoren tot het familieleven, als onderdeel van het natuurlijke leven. De kerk mag dan ook het huwelijk niet naar zich toe trekken, zoals bij Rome is gebeurd. Kuyper ziet het voortbrengen van kinderen als eerste doel, maar niet als enige. Het huwelijk staat in een breed perspectief: het gaat om de liefde van man en vrouw, om de verbinding der geslachten, ten goede voor het maatschappelijk leven en ook voor de eeuwigheid. De derde doelstelling uit het oude formulier kritiseert Kuyper. Dan is het net alsof het huwelijk een appendix van de zonde is. Echtscheiding is onbijbels. Kuyper stelt met nadruk dat de kerk een tweede huwelijk na een onwettige scheiding nooit als een wettig huwelijk kan sanctioneren.

Seksuele omgang vóór het huwelijk is verkeerd. Gemengde huwelijken zijn een bron van verdeeldheid en derhalve af te wijzen. Man en vrouw dienen tot dezelfde geloofsrichting te behoren. Daarom doen de ouders er wijs aan hun kinderen niet te veel met kinderen van een andere confessie te laten omgaan. Kuyper klaagt erover dat de geest van de emancipatie van de vrouw ook in de beste gereformeerde gezinnen voorkomt. Over de ‘gruwelen’ uit Rom. 1 wil Kuyper liever maar niet spreken. Kortom: het huwelijk, ook zijn eigen huwelijk, wordt door Kuyper hoog gewaardeerd.

Gepubliceerd in augustus 2008