Karel V

n.a.v. H. Veldman, Gods gevangene. Karel V en de kerkhervorming, Woord en Wereld 2001

Al jong keizer
Karel V (1500-1558, geboren te Gent) kreeg zijn opvoeding in de Nederlanden. De vrome Utrechtse priester Adriaan Florszoon Boeyens vormde hem; deze door de Moderne Devotie gestempelde man bracht het tot paus (Adrianus VI). In 1516 werd hij koning van Spanje. Zijn grootvader, Maximiliaan, stierf in 1519. Hij had bepaald dat zijn lichaam na zijn overlijden gegeseld moest worden, zijn hoofdhaar afgeschoren en zijn tanden uit zijn mond gebroken. Hij wilde als boeteling voor God verschijnen. Karel V zou zijn opvolger als keizer van het Duitse rijk moeten worden. Aangezien het Duitse keizerschap geen zaak van erfopvolging was, moesten de zeven keurvorsten (3 geestelijke en 4 wereldlijke) hun keus maken voor een nieuwe drager van de keizerskroon. Het was een moeilijke keus. De keus viel uiteindelijk op hem.

Steeds meer?
De wapenspreuk van Karel V was plus ultra (‘steeds meer’). Frans I was één van de stoorders van zijn macht. Bovendien waren de verschillende pausen niet makkelijk. Dit alles heeft ertoe geleid dat de Reformatie doorgang kon vinden! Als Karel V zich geen zorgen hoefde te maken over andere zaken, had de Reformatie geen schijn van kans gehad! Één van de middelen om de macht te vergroten is te trouwen met een vrouw uit een voorname familie. Met zijn huwelijk met een Portugese prinses verbindt de Habsburgs-Bourgondische familie zich met Portugal. Echter, Karel V had ook een kind bij een Nederlandse en Duitse vrouw. Hij had hier echter wel spijt van en wist zich hierin zondaar voor God.

Rijksdag van Worms
De enige keer dat Karel V oog in oog heeft gestaan met Luther was op 17 en 18 april 1521 op de Rijksdag van Worms. Frederik de Wijze krijgt voor elkaar dat de keizer Luther eerst gaat horen alvorens te veroordelen. Dit was een ‘novum’ van grote klasse. Luther krijgt zelfs een vrijgeleide. Dit gaat dus allemaal rechtstreeks tegen de wil van de paus in! De kwestie-Luther was oorspronkelijk slechts een ‘aanhangsel’ op de agenda van deze rijksdag. Luther zou hier de legendarische woorden hebben gesproken ‘Hier sta ik, ik kan niet anders’, maar deze woorden staan niet in de notulen. Melanchton beweert echter dat hij dit gezegd heeft.

Edict van Worms
Hoe sterk ook op hem wordt aangedrongen, Karel trekt de vrijgeleide niet in! Hij wil niet als keizer Sigismund door het leven gaan, die de vrijgeleide van Johannes Hus introk. Op 26 mei wordt in aanwezigheid van nog vier keurvorsten het Edict van Worms getekend. Luther wordt verklaard als ketter en niemand mag hem meer onderdak verlenen; hij moet uitgeleverd worden. Luther is vogelvrij vanaf dit moment. Intussen is Luther veilig ‘ontvoerd’ naar de Wartburg.

Voortgaande Reformatie
Karel V krijgt te maken met verschillende problemen: Frans I en de Turken. De energie om de zich uitbreidende kerkhervorming in te dammen of zelfs uit te schakelen ontbreekt geheel en al. Intussen komt ook in Zwitserland de Reformatie op gang: Zwingli in Zürich. Ook in de vrije Duitse rijksstad Straatsburg gebeurt het onder leiding van Capito en Bucer. De loop van de nieuwe leer is niet meer te stuiten; in vrijwel elk land is haar invloed te merken! De lokale heersers zijn bang voor twee dingen: de toenemende macht van de keizerlijke regering en het risico van volksopstand als Luther wordt opgepakt. Op de Rijksdag van Neurenberg spreekt de nieuwe paus Adrianus VI een kerkelijke schulderkenning uit over de vele misbruiken in de kerk, maar het Edict van Worms moet nageleefd worden.

Rijksdag van Spiers (1525 en 1529)
In 1525 stopt de oorlog tegen Frans I. In het voorjaar van 1526 vindt vervolgens de Rijksdag van Spiers plaats. De populariteit van Luther is behoorlijk teruggelopen door de boerenopstand en zijn huwelijk met Katharina von Bora, notabene een ex-non. Op de rijksdag gaan stemmen op om te komen tot een hervorming door overal in het rijk het priesterhuwelijk, de lekenkelk en de Duitstalige liturgie toe te staan totdat een nieuwe concilie hierover een definitieve uitspraak zal doen. Maar van dat concilie zou nooit iets terecht komen… De rijksdag is nog niet afgelopen of de Turken dienen zich aan. De dreiging hiervan heeft groei van de Reformatie bevorderd. In september 1529 staan de Turkse legers zelfs voor de poorten van Wenen. Hun oorlogsmethode is er één van een ongekende hardheid. Op de Tweede Rijksdag van Spiers in 1529 werd het Edict van Worms weer ingevoerd. Hiertegen kwam protest: de naam ‘protestanten’ was geboren.

Gezalfd tot keizer en Rijksdag van Augsburg
In 1530, op zijn 30e verjaardag, wordt Karel V door de paus gezalfd tot keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Hij wil nu vorm gaan geven aan het ‘corpus christianum’. Een nieuwe rijksdag wordt uitgeschreven. Hij is bereid te onderhandelen, en daarom lijkt hij te kiezen voor een via dulcis, een milde middenweg. Melanchton stelt een geloofsbelijdenis op. Alle scherpe kantjes gaan er af: de Augsburgse Confessie. Het is een echt politiek document. De onderlinge verdeeldheid wordt nu wel duidelijk: vier Zuid-Duitse steden, de vrije rijkssteden Straatsburg, Konstanz, Lindau en Memmingen, bieden hun eigen door Bucer en Capito opgestelde belijdenis aan: de Confessio Tetrapolitana. Ook Zwingli schrijft voor deze Rijksdag een belijdenis: Fidei ratio ad Carolum Romanorum imperatorum: ‘rekenschap van het geloof voor Karel de Roomse keizer’. Luther reageerde als volgt op deze geloofsbelijdenis van Zwingli: ‘Met zulke lieden moesten wij een bondgenootschap sluiten?’

Voorlopig rust; groei van de Reformatie
De meeste protestantse vorsten sluiten in de winter van 1530/1531 een verbond in Schmalkalden om gezamenlijk tegenstand te bieden aan de dreigingen van de keizer. Karel V kan voorlopig weinig beginnen. Omdat de Turken een bedreiging vormen werd in Neurenberg een soort religievrede gesloten (de Nürnberger Anstand) waarin het Duitse protestantisme voorlopig met rust wordt gelaten. De Reformatie is dus een politieke factor geworden! In Duitsland gaan steeds meer regio’s over naar het kamp van de protestanten. De jaren na 1532 heten de gloriejaren van de Schmalkaldische Bond. En Karel V? Die is van 1532 tot 1541 afwezig… De start van de Reformatie was in Saksen, maar Hessen wordt ook belangrijk, alsmede Oost-Friesland, Württemberg, Pommern en Brandenburg. Ook in de stad Augsburg wordt de Reformatie doorgevoerd! In de Scandinavische landen hangt de overgang tot de Reformatie samen met politiek en het gevolg was daar een echte volkskerk.

Concordie van Wittenberg; zwinglianen niet
In 1536 wordt in Wittenberg een concordia/overeenstemming bereikt tussen de aanhangers van de Augsburgse Confessie en de Zuid-Duitse steden die in 1530 nog een eigen confessie hadden ingediend. Voor gereformeerde Zwitsers, die na de dood van Zwingli in 1531 onder Bullinger stonden, ging dit te ver. Hoeveel waardering ze ook hadden voor Bucers eenheidspoging, ze hielden vast aan de Helvetische Confessie.

Karel kiest middenweg
Luther wil ondertussen graag een concilie, want op een concilie heeft het Woord van God het voor het zeggen, zo denkt hij. Karel gaat intussen de kant uit van een Erasmiaans-getinte middenweg. Er was een tienjarige wapenstilstand met Frans I gesloten. Hierbij weigerde Frans I zich tegen de lutheranen te keren als hij niet de beschikking kreeg over Milaan! Karel V vreesde toen een mogelijk bondgenootschap tussen Franse en Duitse protestanten en gaf Milaan niet weg. In april 1539 komt er een vergadering in Frankfort bijeen, waarin sprake is van enige toenadering. Geen vrede nog, maar wel een wapenstilstand, een ‘Anstand’. De paus is hier niet blij mee. Hij is doodsbenauwd voor een nationaal concilie.

Gesprekken tussen katholieken en protestanten
In 1540 komt men op initiatief van Ferdinand bijeen in Hagenau. Melanchton is ziek thuis gebleven. Martin Bucer spreekt met de sterk tot de Reformatie neigende aartsbisschop van Keulen, keurvorst Hermann von Wied. Ook Calvijn is op bezoek geweest in Hagenau. Door de onderlinge verdeeldheid bij de rooms-katholieken is het echter moeilijk om het gesprek aan te gaan; wat moet de basis van het gesprek zijn? Eck probeert de eenheid te herstellen. In Worms 1540/1541 praat men door. Maar liefst 3 van de 11 roomse vertegenwoordigers neigen tot de Reformatie. Calvijn praat hier met Melanchton; dit is van grote betekenis geweest. Calvijn was toen al een bekend man door zijn Institutie. In 1541 vindt ook de Rijksdag in Regensburg plaats. De pauselijke legaat vindt inderdaad dat er hervorming moet plaatsvinden. Maar met behoud van de Stoel van Rome! Het is een goed gesprek, men is het over veel zaken eens. Maar als de rechtvaardiging aan de orde komt, houdt de pauselijke legaat vast aan de dubbele gerechtigheid (waarin het menselijke aandeel noodzakelijk is voor het heil).

Was het tactiek?
Het is intussen wel frappant dat Karel V, die in 1521 in Worms nog zo strak de band aan Rome vasthield, in 1540 zoveel concessies heeft gedaan. Is hij tot het inzicht gekomen dat een pragmatische oplossing het beste is? Of wil hij met deze tactiek de reformatorische onderdanen vangen? Is hij strijdensmoe? In het licht van de latere gebeurtenissen lijkt het erop dat Karel V vooral tactisch bezig was.

Roddel met grote gevolgen
De godsdienstpolitiek van Karel V hadden nog niet zoveel opgeleverd. De besluiten van de Rijksdag waren door de protestanten gewoon aan de kant gelegd. Toch gloorde er hoop voor Karel V in 1540: Philip van Hessen, de politiek leider van de Schmalkaldische Bond, ging voor de keizer op de knieën. Wat was namelijk het geval? Hij wilde een tweede huwelijk aangaan. Philip gaat niet over één nacht ijs: hij vraag raad aan Bucer. Deze durft niet zo goed, want er staat veel op het spel (op bigamie stond de doodstraf!). Na Luther en Melanchton ook om advies te hebben gevraagd, blijkt toch wel dat de reformatoren dit dubbelhuwelijk afwijzen. Maar uit pastorale overwegingen willen ze het toestaan, maar… dan wel in het geheim! De bigamie wordt zo een feit. Veel schade zou dit voor de kerk opleveren. Het geheim wordt openbaar als Philips zus er van af komt te weten. Zij begint een oncontroleerbare publiciteitscampagne. Nog hetzelfde jaar is het overal bekend. Philip komt in het isolement omdat de andere vorsten van de Bond de zuiverheid willen betrachten. Hij kan nu alleen nog maar met de keizer gaan praten om een regeling. Dat gebeurt in 1541 te Regenbsurg. De belangrijkste bepaling is dat Philip en de Bond geen verdragen meer mogen sluiten met buitenlandse mogendheden (zoals met Frankrijk of Scandinavische landen). Zo wordt de protestantse macht gekortwiekt.

De keizer heeft de protestanten nodig in zijn oorlogen
Via de Rijksdagen van Spiers (1542 en 1544) verlangt de keizer hulp van de protestanten tegen de Turken om Boedapest te bevrijden. De keizer doet een toezegging van vijf jaar religievrede. Als Frans I weer van zich doet horen, doen de protestanten ook mee met de keizer. Ondertussen krijgt de keizer de volledige zeggenschap over de regio van de Nederrijn; dat betekent dat de Nederlanden strak worden gehouden; de Reformatie wordt hier gewelddadig de kop ingedrukt. Na twee jaar oorlog met Frans I komt er vrede. Er wordt een geheime afspraak gemaakt om samen de protestanten te bestrijden. Opeens staat de zaak van het Europese protestantisme er heel slecht voor! Het is nu dat Calvijn zijn stem laat horen. Hij schrijft een brief (een ‘ootmoedige vermaning’) aan Karel V. Calvijn hield namelijk goed bij wat er in Duitsland allemaal gebeurde.

Donkerste uur breekt aan voor het protestantisme
In december 1545 wordt dan eindelijk een algemeen concilie geopend, in Trente, een stad nog net binnen de grenzen van het Duitse rijk. Het is een teken van samenwerking tussen keizer en paus. Na de dood van Luther op 18 februari 1546 wordt over de twee leiders van de Schmalkaldische Bond de rijksban uitgesproken (Philip van Hessen en Johan Frederik van Saksen). Karel V wil de uitschakeling van de macht van de protestanten. Hierop zoekt Maurits van Saksen toenadering met Karel V en dat loopt uit op een verbond in juni 1546. Dit werd als verraad gezien door zijn geloofsbroeders. Intussen kwam er wapenstilstand met de Turken. Zo heeft Karel V eindelijk zijn handen vrij! Het donkerste uur breekt aan voor de Duitse protestanten.

Zuid-Duitsland in keizerlijke handen
De ware bedoelingen van Karel V komen aan het daglicht. De eerste tekenen worden zichtbaar in de gruwelijke moord in Duitsland op een Spaanse lutheraan door diens fanatieke roomse broer, waartegen Karel geen strafzaak opent. Dit gegeven, maar ook aanhoudende berichten over troepenwervingen, maakt de leiders van de Schmalkaldische Bond steeds wantrouwiger. Na de rijksban over Saksen en Hessen kunnen de leden van de Bond al eerst proberen Zuid-Duitsland in hun macht te krijgen. Maar ze durven niet goed. Bij Regensburg loopt het uit op eindeloos gemanoeuvreer tussen hen en het kleinere leger van de keizer. Uiteindelijk komt er een wending: Maurits van Saksen (hertogdom) valt het keurvorstendom Saksen binnen, en daardoor wordt het oorlogsterrein verplaatst naar het Noorden en krijgen de keizerlijke (en pauselijke) troepen de alleenheerschappij in het Zuiden. De protestantse steden in Zuid-Duitsland worden vernederd door hoge belastingen. Zuid-Duitsland is Karel in de schoot geworpen! Gevolg is: rekatholisering.

De paus trekt zijn steun in
Maar de totale overwinning is er nog niet. De paus ziet de macht van de keizer te groot worden en trekt zijn troepen terug. De keizer mag zich in ieder geval op dat moment de machtigste man van Europa noemen. In 1547 staan Karel V en Alva in de Slotkerk te Wittenberg. Daar is een jaar eerder het lichaam van Luther begraven. Alva stelt voor het lichaam op te graven en te verbranden. Maar Karel antwoordde: ‘Ik voer geen oorlog tegen de doden, maar tegen de levenden! Verontrust de doden niet.’ De keizer, op het toppunt van zijn macht, kan gaan denken aan een universele monarchie. Maar helaas voor hem, de paus wil er niet aan. En dit is de redding voor de Reformatie!

Het Interim
Karel gaat nu werken aan een eigen oplossing voor de godsdienstige verdeeldheid (Rijksdag van Augsburg in 1547/1548). Tijdelijk, totdat een concilie een definitief standpunt bepaalt. Er komt een regeling, Interim (tussentijd) tot stand. Het komt erop neer dat men moet terugkeren tot de roomse kerkleer en kerkelijke praktijk. Het Interim vertoont veel gelijkenissen met de Augsburgse Confessie. Het enige wat voorlopig mocht was het priesterhuwelijk en de viering van het avondmaal in twee gedaanten (ook de lekenkelk dus). De rooms-katholieken waren niet echt blij met deze regeling. Voor de reformatorische predikanten betekende het Interim een bijzonder moeilijke tijd. Ruim 400 van hen vluchtten naar veiliger oorden, bijvoorbeeld Martin Bucer naar Engeland.

Vorsten hebben genoeg van Karel V’s macht
Karel krijgt echter in toenemende mate te maken met verzet van de Duitse vorsten. Niet alleen uit Noord-, maar ook uit Zuid-Duitsland. In het roomse Beieren is men niet zo gediend van de Habsburgse machtsaanspraken. Karel V heeft pas laat door dat alle seinen voor hem op rood staan. De meeste Duitse vorsten worden opstandig. De lutherse theologen, die altijd een heel beperkt verzetsrecht voorstonden, veranderden van opvatting. In Maagdenburg 1551 vond een enorme discussie plaats.

Vernedering voor Karel V, bevrijding voor protestantisme
In het voorjaar van 1552 vertoeft Karel in Innsbruck, met veel te weinig manschappen (maar hij verwacht ook geen gevaar). Te laat krijgt hij te horen dat Maurits van Saksen naar Tirol op weg is om de keizer klem te zetten en zo mogelijk gevangen te nemen. Maurits wordt voor de tweede keer een verrader. Maar nu om het protestantisme te redden. Het blijkt hoe zwak Karel eigenlijk er voor staat. In Passau komt het tot onderhandelingen. Het Interim wordt teruggetrokken en de vorstelijke gevangenen vrijgelaten, overeenkomstig de eisen van Maurits. Tevens komt er een nationale godsdienstvergadering en een duurzame religievrede!

Ferdinand en de Rijksdag van Augsburg 1555
Karel verlaat Duitsland definitief en geeft de regering over aan zijn broer Ferdinand. Hij wil de godsdienstproblemen niet oplossen, want zijn geweten laat hem dat niet toe. De Rijksdag wederom in Augsburg zal zonder hem gehouden worden, maar met Ferdinand. Deze Rijksdag van Augsburg (1555) is heel belangrijk: op 25 september komt het tot een eind en is de vrede van kracht. Maar… de 5e paragraaf maakt een voorbehoud: ieder die niet tot het katholicisme of Augsburgse Confessie behoort, valt buiten de vrede. Zwinglianen, calvinisten en dopersen vallen er dus buiten. De vrije keus voor religie geldt echter niet voor de onderdanen; alleen voor de vorsten. Zij besluiten voor hun onderdanen. Hier geldt het principe cuius regio, eius religio.

Einde van Karel V’s leven
Karel V’s zoon Philip treedt in 1555 in het huwelijk met Maria Tudor van Engeland. Echter, het huwelijk blijft zonder kinderen: een hernieuwde kans op wereldheerschappij is voorbijgegaan! Karel was een ernstige, gelovige en tamelijk gewetensvolle man. Hij was trouw aan zijn kerk, al ondervindt hij van de kerkelijke leiders veel tegenstand. Hij staat persoonlijk niet als wreed bekend. Het ligt voor de hand hem als een teleurgesteld man te beschouwen. Hij trekt zich terug in een kleine villa in de nabijheid van een klooster in het Spaanse San Yuste. Daar overlijdt hij op 21 september 1558, in aanwezigheid van de aartsbisschop van Toledo. Zijn laatste woord was: ‘Jezus’ (niet als vloek uiteraard!). Er is een verhaal in omloop gekomen van een mogelijke bekering van Karel V op zijn sterfbed. Dit komt omdat hij in de trant van de rechtvaardiging van de zondaar door Christus had gesproken op zijn sterfbed. Zijn geestelijke vader, paus Adriaan VI, was een man uit de traditie van de Moderne Devotie. Dit zou veel kunnen verklaren.

Gepubliceerd in januari 2007