Hoe de Koninginnekerk verloren ging

De Koninginnekerk (1904-1972) bepaalde jarenlang het Rotterdamse stadsbeeld op zijn plaats aan de kruising van de Boezemsingel en de Goudse Rijweg. Er is in ons land geen tweede kerkgebouw te vinden, waarvan de twee torens zijn bedekt met koperen koepels, die in de loop der jaren groen zijn uitgeslagen. In 2013 werd de Koninginnekerk door de lezers van het Nederlands Dagblad uitgeroepen tot mooiste gesloopte kerk van Nederland. De kerk stak met vlag en wimpel boven de andere bedehuizen uit. Het wordt beschouwd als een hoogtepunt in de protestantse kerkbouw. De kerk is vernoemd naar koningin Wilhelmina. Het gebouw telde 1750 zitplaatsen. De ingebruikname was op 1 april 1907.

Koninginnekerk, Rotterdam

Koninginnekerk, Rotterdam

Bij het bombardement van de stad in de meidagen van 1940 bleef de kerk ternauwernood gespaard. In latere oorlogsjaren vonden tientallen Joden in de torens een schuilplaats tegen de Duitse vervolging. Tijdens en na de oorlog deed het dienst als concertzaal. Concertgebouw de Doelen was tijdens het bombardement in mei 1940 verwoest. De Koninginnekerk stond iets buiten het centrum. De kerk was als concertzaal in gebruik tot 1960. Het is dus geen wonder dat veel Rotterdammers de kerk kennen. In deze kerk hield prof. G. Wisse zijn tijdredes en ds. W.L. Tukker bijbellezingen. Bij die gelegenheden was de kerk altijd meer dan vol. De 3000 kg wegende klok had als opschrift ‘Jezus roept u, hoort Zijn stem’.

De laatste dienst vond plaats op vrijdagavond 31 december 1971. Ter afsluiting werden het avondmaalzilver, de Bijbel en het doopvont de kerk uitgedragen. In het jaar daarop werd het gebouw gesloopt. Op de lege plek kwam verzorgingstehuis Hoppesteyn (13 etages hoog). In 2000 verrees er de Koninginnetoren, een 78 meter hoge flat met een koperen bekroning die herinnert aan de toren van de Koninginnekerk.

In de laatste weken voor de sloop van de Koninginnekerk werd de kerk bewaakt door agenten. Toen eens boze buurtbewoners voor de hekken stonden, zei een agent: “Jullie hadden hier zondags moeten zitten, dan was het nooit zover gekomen!” Hoe erg het ook was dat de Koninginnekerk gesloopt werd, deze rake opmerking was meer dan waar!

De slopers zouden op maandag 3 januari de kerk leeghalen. Niets leek de sloop nog tegen te kunnen houden. En toch volgden er nog enkele bloedstollend spannende dagen waarin behoud van de kerk zeer dicht bij kwam. Hieronder de gebeurtenissen op een rij. De artikelen komen uit het Reformatorisch Dagblad. Met dank aan Digibron.

24 juli 1971
Koninginnekerk met ondergang bedreigd
“Rotterdam vernietigt eigen cultuurgrond”, “Koninginnekerk krijgt geen tijd om oud te worden” en “Is het bombardement nog niet afgelopen?” zijn koppen in de Rotterdamse pers die enigszins de stemming in vele kringen weergeven, nu wethouder Jettinghof van de Maasstad een sloopvergunning heeft afgegeven voor de Koninginnekerk aan de Boezemsingel. Twee Rotterdammers zijn een actie begonnen om te trachten te voorkomen, dat dit unieke kerkgebouw onder slopershanden zal vallen.

5 januari 1972
Sloop Koninginnekerk uitgesteld tot vrijdag
Het actiecomité dat de Koninginnekerk in Rotterdam wil behouden, beeft gisteren een succesje geboekt. Het kreeg tot vrijdagmiddag vijf uur de tijd om een ander terrein in of dichtbij de volkswijk Crooswijk te vinden, waar de bouw van een bejaardencentrum, waarvoor de kerk plaats zou moeten maken, ook 1 september kan beginnen. De Stichting Bejaardenhuisvesting, sinds 23 december eigenaar van de kerk, zal de sloper vragen tot zolang niets onherstelbaars te doen. Alle extra kosten die zij moet maken, zal het actiecomité betalen. Dat was het resultaat van het kort geding dat maandagmiddag diende. Toen de evangelist Johan Maasbach zich vlak voor Oudjaar als kandidaat-koper had gemeld, had de secretaris van de stichting het actiecomité voor een gesprek ontvangen. Daarmee zou een soort verplichting zijn geschapen om verder te onderhandelen. Het kernpunt was het vinden van een ander bouwterrein. Het actiecomité had de Veemarkt genoemd, het terrein dus schuin tegenover de Koninginnekerk. Of dat tijdig beschikbaar kon komen werd niet duidelijk.

6 januari 1972
Het ministerie van Cultuur, recreatie en maatschappelijk werk kan niets doen om de Rotterdamse Koninginnekerk voor de slopershamer te behoeden. Slechts wanneer de kerk op de voorlopige lijst van monumenten staat, kan men een sloopverbod opleggen. Volgens een woordvoerder van het ministerie is plaatsing op de voorlopige monumentenlijst mogelijk, als ook de Stichting huisvesting bejaarden – die op de plaats van de kerk een bejaardencomplex wil neerzetten – het er mee eens is dat de kerk als monument behouden moet blijven.

8 januari 1972
Het gemeentebestuur heeft na een langdurige discussie besloten zijn medewerking te verlenen bij het zoeken naar een ander terrein voor de bouw van een bejaardencomplex. Een ontwerpbesluit hiertoe werd met een kleine meerderheid (20 tegen 18) door de raad aangenomen.

De heer A. Klein, oud-eigenaar van de chemische fabriek Chefaro, is bereid een miljoen gulden beschikbaar te stellen, voor het behoud van de kerk.

10 januari 1972
Staatssecretaris Vonhoff liet vrijdagmiddag weten, dat hij alsnog overweegt de kerk op de voorlopige lijst van monumenten te plaatsen. Zelf wil hij als bemiddelaar optreden.

12 januari 1972
De Koninginnekerk krijgt geen plaats op monumentenlijst
Staatssecretaris Vonhoff (cultuur) heeft maandagmiddag afgezien van zijn plan om de met sloop bedreigde Rotterdamse Koninginnekerk op de monumentenlijst te plaatsen. Hoewel de Monumentenraad hem had geadviseerd dat wel te doen, achtte de staatssecretaris de financiële basis voor het behoud van de kerk te zwak om dit advies te kunnen volgen. Bovendien had de gemeente Rotterdam geen zekerheid kunnen geven over een vervangend terrein waar de Stichting huisvesting bejaarden op korte termijn en zonder financiële schade met de nieuwbouw zou kunnen beginnen. Daarmee is het lot van de kerk uiterst ongewis geworden.

Evangelist Maasbach, die de Koninginnekerk wil kopen, heeft gistermiddag nog in allerijl contact gezocht met Vonhoff. Volgens hem zou de staatssecretaris alsnog bereid zijn op zijn besluit terug te- komen, als vandaag voor de president van de rechtbank kan worden aangetoond dat voor de aankoop van de kerk in ieder geval 3,6 miljoen gulden beschikbaar is. Maasbach zet intussen zijn pogingen voort om bij het Rotterdamse bedrijfsleven geld los te krijgen. Om twee uur gistermiddag verliep de termijn voor financiële aanbiedingen. Toen die onvoldoende bleken te zijn, hakte staatssecretaris Vonhoff de knoop door. Hij besloot geen verdere stappen te doen om de Koninginnekerk op de lijst van beschermde monumenten te plaatsen.

13 januari 1972
Koninginnekerk in Rotterdam lijkt voorgoed verloren
De Koninginnekerk in Rotterdam lijkt definitief verloren. Een bliksemactie onder het bedrijfsleven heeft gisteren onder aanvoering van de 84-jarige oud-bankier Slavenburg onvoldoende geld opgeleverd om de kerk op het laatste moment nog te kunnen redden. De bankier had zichzelf garant gesteld voor een bijdrage van 500.000 gulden. Al eerder had de Rotterdamse industrieel Klein één miljoen gefourneerd voor het behoud van de Koninginnekerk. Gistermiddag om vier uur moest de evangelist Johan Maasbach voor de president van de Rotterdamse rechtbank kunnen aantonen dat er ruim drie en een half miljoen op tafel was gekomen voor de schadeloosstelling van de Stichting Huisvesting Bejaarden. Dat lukte niet, want bij de hervatting van het kort geding bleek de totaalstand 1,7 miljoen gulden. De actie onder het bedrijfsleven had nog geen 200.000 gulden opgeleverd.

19 januari 1972
Tien studenten uit Rotterdam en Delft hebben maandagavond de twee klokketorens van. de Koninginnekerk in Rotterdam bezet. Ze verklaarden dat ze van plan waren daar een aantal dagen te blijven. Ze wilden zo meer accent geven aan de pogingen van actiegroepen om de kerk te behouden. Rond half elf gisteravond haalden brandweermannen twee bezetters uit een van de torens. Gisteravond verklaarde de Rotterdam politie dat er geen bezetters meer in de Koninginnekerk zijn. Het actie-comité hield echter vol dat er nog steeds acht mensen in de toren zitten. De studenten waren er gistermiddag – ondanks de scherpe politiecontrole – in geslaagd met behulp van klimtouwen de koepels van de twee klokketorens te bereiken. Ze hadden dekens bij zich en proviand voor vier dagen. Het “thuisfront” wilde de bezetters gisteravond van nog meer proviand en van een gaskachel voorzien, maar dat mislukte vanwege de politiecontrole.

22 januari 1972
Protest Rotterdamse raad tegen lakse houding B. en W.
In de Rotterdamse gemeenteraad zijn donderdag grote moeilijkheden ontstaan. Uit protest tegen de wat werd genoemd “weinig soepele en loyale houding” van B. en W. van de Maasstad ten aanzien van de met sloop bedreigde Koninginnekerk zijn de fracties van de KVP, PCG, VVD, SGP, D’66 en 65+ donderdagmiddag niet op de raadsvergadering verschenen. Tijdens deze vergadering zou de zaak van de Koninginnekerk opnieuw aan de orde komen. De leden van de PvdA en van de CPN waren er wel. Met hun negentienen vormden zij echter onvoldoende quorum. Namens de “wegblijvers” zei de heer C.N. van Dis jr. (SGP) dat men het niet verschijnen van deze leden op de gemeenteraadsvergadering niet moest beschouwen als een soort van staking of revolutionaire actie. Deze leden nemen het B. en W. van Rotterdam echter hoogst kwalijk dat er zo weinig door het gemeentebestuur is gedaan om de Koninginnekerk te redden. Er was kennelijk niet de bereidheid om aan de uitdrukkelijke wens van een groot deel van de gemeenteraad tegemoet te komen. Twee weken geleden aanvaardde de gemeenteraad een motie waarin het college werd uitgenodigd al het mogelijke te doen om aan de stichting bejaardenhuisvesting, de huidige eigenaar van de Koninginnekerk, zo spoedig mogelijk terrein beschikbaar te stellen voor de bouw van een bejaardenhuis. De stichting is steeds van plan geweest het bejaardencomplex te bouwen op de grond die na de sloop van de Koninginnekerk vrijkomt. De raadsleden beoogden met hun motie redding van de Koninginnekerk.

26 januari 1972
Koninginnekerk is verloren
De juridische strijd om de Koninginnekerk heeft dinsdagmorgen zijn slot gekregen tijdens de vijfde zitting van het kort geding, dat de Haagse evangelist Johan Maasbach om de kerk te redden tegen de stichting bejaardenhuisvesting, had aangespannen. Het handjevol aanwezigen – dat in tegenstelling tot de vorige zittingen een verslagen indruk maakte – was er getuige van dat de eis van Maasbach werd afgewezen. De ontknoping van het juridische steekspel was geenszins verrassend.

4 april 1972
Geheimzinnige koker uit Koninginnekerk terecht
De geheimzinnige loden koker met documenten over de Rotterdamse Koninginnekerk is terecht. In de documenten staat naar alle waarschijnlijkheid, dat de kerk niet voor het einde van deze eeuw zou mogen worden afgebroken. Een woordvoerder van de Hervormde Gemeente in de Rotterdamse wijk Crooswijk, waar de Koninginnekerk stond, heeft dit gisteren verteld. De koker is volgens de zegsman op 17 maart in de puinhopen van één van de opgeblazen kerktorens gevonden door een inwoner van Rotterdam. Deze man wil voorlopig onbekend blijven, omdat de Stichting Bejaardenhuisvesting, de laatste eigenares van de kerk, aangifte van diefstal van de koker heeft gedaan bij de politie.

5 april 1972
Volgens de kerkvoogdij van de hervormde gemeente Crooswijk is de loden documentenkoker, die in de puinhopen van de opgeblazen Koninginnekerk zou zijn gevonden, waarschijnlijk vervalst. In die koker zouden zich documenten bevinden, waarin is vastgelegd dat de Koninginnekerk nooit voor het einde van deze eeuw gesloopt had mogen worden. De loden koker zou half maart in de puinhopen van een van de twee opgeblazen kerktorens zijn teruggevonden. Niemand heeft de koker echter nog te zien gekregen. De voorzitter van het college van gecommitteerden van de hervormde gemeente Crooswijk acht het onmogelijk dat de koker in het puin van de kerktoren is teruggevonden: “Die koker is in het fundament ingemetseld en niet in de toren.”

Afbeeldingen: http://www.stadsarchief.rotterdam.nl/collectie/beeld-en-geluid